Trong thủ tục đầu tư, điều quyết định một người là nhà đầu tư trong nước hay nước ngoài là quốc tịch, không phải dòng máu, nơi sinh hay nơi đang sống. Người gốc Việt chỉ mang quốc tịch nước ngoài là nhà đầu tư nước ngoài. Người vẫn giữ quốc tịch Việt Nam, kể cả đang định cư ở nước ngoài, là công dân Việt Nam. Người mang cả quốc tịch Việt Nam lẫn quốc tịch nước khác được hướng dẫn riêng về quyền lựa chọn cách áp dụng.
Cách phân loại này nghe đơn giản nhưng gây rất nhiều vướng mắc ngoài đời: người về nước góp vốn với anh em nhưng chỉ mang hộ chiếu nước ngoài, người còn hộ chiếu Việt Nam đã hết hạn từ lâu, người không chắc mình đã mất quốc tịch Việt Nam hay chưa. Bài này đi qua từng nhóm và hệ quả thủ tục của mỗi nhóm.
Ba nhóm người và đường thủ tục của mỗi nhóm
Bảng tóm tắt dưới đây chỉ nói về thủ tục đầu tư kinh doanh. Quyền về nhà ở, đất đai, cư trú do luật khác điều chỉnh và không nhất thiết đi cùng cách phân loại trong Luật Đầu tư.
| Nhóm | Tư cách khi đầu tư | Hệ quả chính |
|---|---|---|
| Chỉ có quốc tịch nước ngoài (kể cả người gốc Việt) | Nhà đầu tư nước ngoài | Thành lập công ty lần đầu phải có dự án, xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước; chịu điều kiện tiếp cận thị trường |
| Công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài (không có quốc tịch khác) | Nhà đầu tư trong nước | Đăng ký doanh nghiệp như công dân trong nước; giấy tờ cá nhân là giấy tờ Việt Nam còn giá trị |
| Có cả quốc tịch Việt Nam và quốc tịch nước ngoài | Được lựa chọn theo hướng dẫn hiện hành của Luật Đầu tư | Chọn như nhà đầu tư trong nước thì làm thủ tục như công dân Việt Nam và không viện dẫn quyền của nhà đầu tư nước ngoài theo điều ước; chọn như nhà đầu tư nước ngoài thì đi đường ngược lại |
| Không rõ còn quốc tịch Việt Nam hay không | Chưa xác định được | Phải làm rõ quốc tịch trước; cơ quan đăng ký sẽ căn cứ giấy tờ chứng minh |
Dòng thứ ba là chỗ nhiều người chưa biết. Quyền lựa chọn dành cho người hai quốc tịch được nêu trong văn bản hướng dẫn Luật Đầu tư; vì quy định về đầu tư được sửa đổi nhiều lần, khi chuẩn bị hồ sơ bạn nên hỏi cơ quan đăng ký đầu tư cách thể hiện lựa chọn này trong hồ sơ và giấy tờ cần nộp kèm.
Người chỉ mang hộ chiếu nước ngoài: thủ tục như người nước ngoài
Đây là nhóm đông nhất trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài: đã nhập quốc tịch nước sở tại và không còn quốc tịch Việt Nam, hoặc chưa từng có quốc tịch Việt Nam vì sinh ra ở nước ngoài. Dù nói tiếng Việt, có người thân, có khi đã sống ở Việt Nam nhiều năm, về thủ tục đầu tư họ là nhà đầu tư nước ngoài.
Hệ quả cụ thể: muốn tự mình thành lập công ty, người này phải có dự án đầu tư và xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước khi đăng ký doanh nghiệp; muốn góp vốn vào công ty của người thân, phải xét điều kiện tiếp cận thị trường của ngành và trong một số trường hợp phải đăng ký góp vốn; tiền vào ra đi qua tài khoản vốn đầu tư theo quy định ngoại hối. Họ cũng không đăng ký được hộ kinh doanh, vì hộ kinh doanh chỉ dành cho công dân Việt Nam.
Một tình huống hay gặp (ví dụ giả định): ông A là người gốc Việt quốc tịch Úc, về góp 30% vốn vào công ty thương mại của em gái. Em gái nghĩ chỉ cần sửa danh sách thành viên. Thực tế, công ty trở thành doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; nếu ngành kinh doanh có điều kiện với nhà đầu tư nước ngoài hoặc giao dịch thuộc diện phải đăng ký, công ty phải làm thủ tục đăng ký góp vốn trước, và sau đó có thêm nghĩa vụ báo cáo, tài khoản vốn.
Công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài: vẫn là nhà đầu tư trong nước
Người đang sống ở nước ngoài nhưng chỉ có quốc tịch Việt Nam, chẳng hạn đi làm việc, đi học dài hạn, hoặc định cư theo diện thường trú nhân mà chưa nhập quốc tịch, là công dân Việt Nam. Họ đầu tư như nhà đầu tư trong nước: đăng ký doanh nghiệp, góp vốn, mua cổ phần theo thủ tục của Luật Doanh nghiệp, không phải xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho mọi khoản đầu tư như người nước ngoài.
Khó khăn thực tế của nhóm này nằm ở giấy tờ. Hồ sơ đăng ký doanh nghiệp đối chiếu thông tin cá nhân với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; người định cư lâu năm có thể chưa có căn cước, hộ chiếu Việt Nam đã hết hạn, hoặc thông tin cũ không khớp. Trước khi về làm thủ tục, bạn nên kiểm xem mình đang có giấy tờ tuỳ thân Việt Nam nào còn giá trị, có số định danh cá nhân chưa, và cách cập nhật qua cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại nếu cần.
Thu nhập, tiền chuyển về và nghĩa vụ thuế ở cả hai nước là chuyện riêng của cụm thuế và chuyên gia thuế quốc tế; bài này chỉ nhắc rằng tư cách nhà đầu tư trong nước không tự giải quyết câu hỏi thuế.
Người hai quốc tịch: lựa chọn nào hợp với mình
Chọn như nhà đầu tư trong nước. Thủ tục nhẹ hơn: không phải xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư cho việc thành lập công ty thông thường, không chịu điều kiện tiếp cận thị trường dành cho nhà đầu tư nước ngoài. Đổi lại, theo hướng dẫn hiện hành, bạn không viện dẫn được các quyền, ưu đãi dành cho nhà đầu tư nước ngoài theo điều ước quốc tế, chẳng hạn cơ chế bảo hộ đầu tư theo hiệp định giữa Việt Nam và nước bạn mang quốc tịch.
Chọn như nhà đầu tư nước ngoài. Thủ tục nặng hơn nhưng có thể có lợi khi bạn muốn dựa vào hiệp định bảo hộ đầu tư, hoặc khi đối tác, quỹ đầu tư nước ngoài đòi hỏi cấu trúc rõ ràng theo tư cách nước ngoài.
Nhất quán giữa các khoản đầu tư. Đổi tư cách tuỳ lúc giữa các công ty, các giao dịch dễ tạo ra hồ sơ mâu thuẫn. Nên chọn một hướng và giữ nhất quán, ghi rõ trong hồ sơ.
Hỏi trước khi nộp, đừng đoán. Vì quyền lựa chọn được nêu trong văn bản hướng dẫn chứ không nằm ngay trong thân Luật Đầu tư, cách thể hiện trên hồ sơ có thể khác nhau giữa các địa phương và có thể thay đổi khi văn bản hướng dẫn được thay thế. Một cuộc hỏi ngắn tại bộ phận tiếp nhận của cơ quan đăng ký đầu tư, kèm bản sao cả hai hộ chiếu, thường tiết kiệm được một vòng bổ sung hồ sơ. Ghi lại câu trả lời, tên bộ phận và ngày hỏi để dùng khi cần giải trình.
Giấy tờ đi theo lựa chọn. Chọn tư cách trong nước thì dùng giấy tờ Việt Nam; chọn tư cách nước ngoài thì dùng hộ chiếu nước ngoài và các giấy tờ đi kèm. Trộn lẫn hai loại giấy tờ trong một bộ hồ sơ là lý do bị yêu cầu sửa.
Không chắc mình còn quốc tịch Việt Nam: làm gì trước
Nhiều người rời Việt Nam từ lâu không biết chắc quốc tịch Việt Nam của mình còn hay đã mất. Câu trả lời phụ thuộc vào thời điểm xuất cảnh, quy định quốc tịch từng thời kỳ và việc có làm thủ tục thôi quốc tịch hay không, nên đừng tự suy đoán.
- Gom các giấy tờ Việt Nam cũ còn giữ: giấy khai sinh, hộ chiếu Việt Nam (kể cả đã hết hạn), giấy tờ về nhân thân.
- Kiểm xem đã từng có quyết định cho thôi quốc tịch Việt Nam hay chưa; nếu từng xin thôi để nhập quốc tịch nước khác thì thường đã không còn quốc tịch Việt Nam.
- Hỏi cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại về thủ tục xác nhận có quốc tịch Việt Nam hoặc xin trở lại quốc tịch, nếu muốn.
- Chỉ khi đã rõ tư cách, mới chọn đường thủ tục đầu tư; nộp hồ sơ theo tư cách chưa chắc chắn dễ bị trả lại hoặc tạo rắc rối khi giấy tờ hai bên không khớp.
- Với tài sản lớn hoặc kế hoạch đầu tư dài hạn, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc luật sư chuyên quốc tịch trước khi quyết.
Các câu hỏi chuyên sâu về quốc tịch, hai quốc tịch, trở lại quốc tịch có hệ thống riêng; ở đây chỉ dừng ở mức đủ để biết mình đi đường đầu tư nào.
Nhà ở, đất đai, hộ kinh doanh: những chỗ không đi theo Luật Đầu tư
Việc được coi là nhà đầu tư trong nước hay nước ngoài trong thủ tục đầu tư không quyết định toàn bộ quyền của một người ở Việt Nam. Luật Đất đai 2024 và Luật Nhà ở có cách phân loại riêng cho công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài và người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, với quyền về nhà ở, quyền sử dụng đất khác nhau giữa hai nhóm. Ai muốn mua nhà, nhận thừa kế đất hay dùng đất góp vốn nên đọc riêng phần đó, không suy ra từ tư cách đầu tư.
Hộ kinh doanh là ví dụ rõ nhất: chỉ công dân Việt Nam mới được đăng ký. Người gốc Việt chỉ mang quốc tịch nước ngoài muốn mở một quán nhỏ phải đi đường thành lập doanh nghiệp có vốn nước ngoài, dù quy mô rất nhỏ; còn công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài thì về nguyên tắc được đăng ký hộ kinh doanh nếu đáp ứng các điều kiện khác về giấy tờ và nơi đăng ký.
Khi cần, bạn có thể xem hồ sơ từng loại giấy phép trên GiayPhep.com để đối chiếu thủ tục cho từng tư cách.
Câu hỏi thường gặp
Người gốc Việt quốc tịch Mỹ có lập công ty như người Việt trong nước được không?
Nếu chỉ có quốc tịch Mỹ thì không. Theo Luật Đầu tư, người đó là nhà đầu tư nước ngoài, phải có dự án và xin giấy chứng nhận đăng ký đầu tư trước khi thành lập công ty, đồng thời chịu điều kiện tiếp cận thị trường của ngành dự kiến kinh doanh.
Người hai quốc tịch Việt Nam và Đức chọn tư cách nào thì có lợi hơn?
Không có câu trả lời chung. Tư cách trong nước cho thủ tục nhẹ hơn; tư cách nước ngoài có thể giúp viện dẫn hiệp định bảo hộ đầu tư. Bạn cân nhắc theo quy mô, ngành và đối tác, rồi giữ nhất quán. Nên hỏi luật sư khi số vốn lớn.
Công dân Việt Nam đang sống ở Nhật có phải xin giấy đầu tư khi lập công ty ở Việt Nam không?
Không, nếu chỉ có quốc tịch Việt Nam. Người đó là nhà đầu tư trong nước và đăng ký doanh nghiệp như công dân trong nước. Vướng mắc thường nằm ở giấy tờ tuỳ thân và việc khớp thông tin với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.
Việt kiều góp vốn vào công ty của người thân thì công ty có bị đổi tư cách không?
Nếu Việt kiều đó chỉ có quốc tịch nước ngoài, công ty trở thành doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Tuỳ ngành và tỷ lệ, giao dịch có thể phải đăng ký góp vốn trước, sau đó công ty có thêm nghĩa vụ về tài khoản vốn đầu tư và báo cáo.
Đứng tên hộ cho người thân ở nước ngoài để làm thủ tục nhanh có được không?
Không nên. Nhờ người trong nước đứng tên hộ để né điều kiện dành cho nhà đầu tư nước ngoài tiềm ẩn rủi ro mất tài sản khi có tranh chấp và có thể bị xử lý. Cách an toàn là làm đúng thủ tục theo tư cách thật của người bỏ vốn.