Phần lớn hàng hoá được xuất khẩu tự do, nhưng một số nhóm hàng bị cấm xuất khẩu hoặc chỉ được xuất khi có giấy phép, đáp ứng điều kiện do Việt Nam đặt ra: tài nguyên khoáng sản, gỗ và lâm sản, mẫu vật động thực vật hoang dã, nguồn gen giống cây trồng và vật nuôi, hoá chất và tiền chất, vật liệu nổ, sản phẩm mật mã dân sự, gạo. Đây là lớp kiểm soát ở phía Việt Nam, tách biệt với yêu cầu của nước nhập khẩu.
Người làm xuất khẩu thường dồn sức vào yêu cầu của thị trường mua: chứng nhận, nhãn, kiểm dịch, mã số. Lớp kiểm soát xuất khẩu của chính Việt Nam ít được nhắc hơn nên dễ bị bỏ sót, nhất là với doanh nghiệp mới chuyển từ bán nội địa sang xuất. Bài này giải thích vì sao Nhà nước kiểm soát xuất khẩu, các nhóm hàng hay gặp và cách tự kiểm tra trước khi nhận đơn hàng.
Vì sao Nhà nước kiểm soát cả chiều xuất khẩu
Kiểm soát nhập khẩu dễ hiểu: bảo vệ sức khoẻ, an toàn, môi trường và sản xuất trong nước. Kiểm soát xuất khẩu xuất phát từ những lý do khác. Thứ nhất là bảo vệ tài nguyên không tái tạo hoặc tái tạo chậm, như khoáng sản, gỗ rừng tự nhiên, nguồn gen quý. Nếu xuất tự do, tài nguyên có thể bị khai thác nhanh, xuất thô với giá trị thấp.
Thứ hai là thực hiện cam kết quốc tế, tiêu biểu là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp và các công ước về vũ khí hoá học, an ninh. Thứ ba là bảo đảm an ninh, quốc phòng với hàng có thể dùng cho mục đích quân sự hoặc gây hại. Thứ tư là điều tiết cung cầu và an ninh lương thực, như với gạo trong những giai đoạn đặc biệt.
Luật Quản lý ngoại thương trao cho Chính phủ và các bộ quyền đặt ra danh mục hàng cấm xuất khẩu, hàng tạm ngừng xuất khẩu, hàng xuất khẩu theo giấy phép và theo điều kiện. Danh mục này được điều chỉnh theo từng giai đoạn, nên bạn cần đối chiếu bản hiện hành tại thời điểm ký hợp đồng.
Các nhóm hàng xuất khẩu hay gặp kiểm soát
Bảng dưới mô tả theo nhóm và bản chất kiểm soát. Danh mục chi tiết, điều kiện và thủ tục cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành của bộ quản lý và thủ tục trên Cơ chế một cửa quốc gia.
| Nhóm hàng | Kiểu kiểm soát thường gặp | Bộ quản lý | Lưu ý khi chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| Khoáng sản | Chỉ khoáng sản trong danh mục, đạt tiêu chuẩn chế biến và có nguồn gốc hợp pháp mới được xuất | Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng với khoáng sản làm vật liệu xây dựng | Chứng minh nguồn gốc từ mỏ được cấp phép hoặc nguồn nhập khẩu hợp pháp |
| Gỗ và sản phẩm gỗ | Gỗ tròn, gỗ xẻ từ rừng tự nhiên trong nước thường bị cấm xuất; sản phẩm gỗ phải chứng minh nguồn gốc hợp pháp | Bộ Nông nghiệp và Môi trường | Hồ sơ lâm sản, bảng kê, chứng từ nguồn gỗ nhập khẩu |
| Mẫu vật động thực vật hoang dã | Giấy phép theo Công ước CITES và quy định về loài nguy cấp, quý, hiếm trong nước | Bộ Nông nghiệp và Môi trường | Nguồn gốc gây nuôi, trồng cấy hay khai thác tự nhiên quyết định khả năng được cấp |
| Giống cây trồng, vật nuôi, nguồn gen | Giống, nguồn gen quý hiếm hoặc thuộc diện hạn chế trao đổi cần phép | Bộ Nông nghiệp và Môi trường | Xác định giống có thuộc danh mục cấm trao đổi quốc tế không |
| Hoá chất, tiền chất, vật liệu nổ công nghiệp | Giấy phép theo danh mục, có hoá chất bị cấm hoặc chỉ xuất cho mục đích đặc biệt | Bộ Công Thương và các bộ liên quan | Khai báo, xác nhận người dùng cuối, mục đích sử dụng |
| Gạo | Thương nhân phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo | Bộ Công Thương | Điều kiện về kho, cơ sở xay xát, chế biến |
| Sản phẩm mật mã dân sự | Giấy phép xuất khẩu, nhập khẩu riêng | Ban Cơ yếu Chính phủ | Doanh nghiệp phải có giấy phép kinh doanh sản phẩm mật mã dân sự trước |
Ngoài các nhóm trên còn có hàng thuộc diện cấm xuất khẩu tuyệt đối như vũ khí, trang thiết bị quân sự và một số di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia theo pháp luật về di sản văn hoá. Với nhóm này, câu hỏi không phải xin phép thế nào mà là không được đưa ra nước ngoài, trừ những trường hợp đặc biệt luật định như trưng bày có thời hạn.
Nguồn gốc hợp pháp: điều kiện chung của nhiều nhóm hàng
Vì sao nguồn gốc quan trọng. Với khoáng sản, gỗ, lâm sản và mẫu vật hoang dã, Nhà nước không cấm hẳn mà kiểm soát nguồn: hàng phải đến từ mỏ, rừng, cơ sở gây nuôi, trồng cấy được cấp phép hoặc từ nguồn nhập khẩu hợp pháp. Nếu không chứng minh được nguồn, hàng có thể bị coi như khai thác trái phép.
Chuỗi chứng từ phải liền mạch. Từ nơi khai thác tới cơ sở chế biến tới doanh nghiệp xuất khẩu, mỗi lần mua bán, vận chuyển đều cần chứng từ. Một mắt xích thiếu, ví dụ mua gỗ của hộ gia đình không có hồ sơ lâm sản, có thể làm cả lô hàng xuất khẩu không chứng minh được nguồn.
Nguồn nhập khẩu rồi tái xuất. Gỗ hoặc khoáng sản nhập khẩu rồi chế biến để xuất có thể được xuất nếu chứng minh được nguồn nhập. Giữ tờ khai nhập khẩu, chứng từ của nước khai thác và hồ sơ sản xuất để nối nguyên liệu với thành phẩm.
Yêu cầu của thị trường mua càng khắt khe. Nhiều thị trường lớn đòi bằng chứng nguồn gốc hợp pháp và không gây mất rừng. Hồ sơ nguồn gốc làm cho Việt Nam vì thế dùng được luôn cho yêu cầu của bên mua, chỉ cần tổ chức tốt từ đầu.
Tự kiểm tra trước khi nhận đơn hàng xuất khẩu
Trình tự này giúp phát hiện sớm hàng cần giấy phép hoặc điều kiện ở phía Việt Nam:
- Xác định chính xác hàng hoá: tên, thành phần, nguyên liệu chính, mã HS dự kiến.
- Đối chiếu danh mục hàng cấm xuất khẩu và tạm ngừng xuất khẩu hiện hành.
- Đối chiếu danh mục hàng xuất khẩu theo giấy phép, theo điều kiện của các bộ liên quan, đặc biệt nếu hàng chứa gỗ, khoáng sản, sản phẩm từ động thực vật hoang dã, hoá chất.
- Kiểm tra điều kiện của chính doanh nghiệp: ngành nghề, giấy chứng nhận đủ điều kiện nếu mặt hàng yêu cầu, quyền xuất khẩu với doanh nghiệp có vốn nước ngoài.
- Rà chuỗi nguồn gốc nguyên liệu, liệt kê chứng từ đang có và còn thiếu.
- Ước tính thời gian xin giấy và đưa vào lịch giao hàng trong hợp đồng.
- Chỉ xác nhận đơn hàng khi đã chắc khả năng có giấy trong thời hạn giao.
Bước ba hay bị bỏ qua với sản phẩm chế biến. Một chiếc túi có chi tiết da của loài thuộc Phụ lục CITES, một món đồ gỗ làm từ loài gỗ quý, một mỹ phẩm chứa chiết xuất từ thực vật hoang dã đều có thể kéo theo yêu cầu giấy phép dù sản phẩm đã qua chế biến.
Gạo: ví dụ về điều kiện kinh doanh xuất khẩu
Gạo là ví dụ rõ về mặt hàng xuất khẩu theo điều kiện. Thương nhân muốn xuất khẩu gạo phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo do Bộ Công Thương cấp. Điều kiện xoay quanh năng lực thực tế: có kho chứa, có cơ sở xay xát hoặc chế biến đáp ứng quy chuẩn, sở hữu hoặc thuê theo quy định. Mục tiêu là để người xuất khẩu gạo gắn với vùng nguyên liệu và sản xuất, không chỉ là trung gian thương mại.
Bên cạnh đó, trong một số thời kỳ, Nhà nước có thể áp dụng biện pháp điều hành như theo dõi lượng hợp đồng đăng ký, dự trữ lưu thông hoặc tạm điều chỉnh xuất khẩu khi cần bảo đảm an ninh lương thực. Doanh nghiệp xuất khẩu gạo vì vậy cần theo dõi thông báo điều hành của Bộ Công Thương, không chỉ văn bản về điều kiện kinh doanh.
Với thương nhân chưa đủ điều kiện, con đường hợp pháp là uỷ thác xuất khẩu cho thương nhân đã có giấy chứng nhận, theo đúng quy định về uỷ thác. Nội dung chi tiết về điều kiện, hồ sơ và thời hạn, bạn đối chiếu văn bản hiện hành, vì quy định về xuất khẩu gạo đã được sửa đổi nhiều lần.
Khi danh mục thay đổi giữa chừng hợp đồng
Một rủi ro ít được tính tới là danh mục kiểm soát xuất khẩu thay đổi sau khi bạn đã ký hợp đồng. Nhà nước có thể tạm ngừng xuất khẩu một mặt hàng, bổ sung điều kiện hoặc chuyển mặt hàng từ tự do sang cần giấy phép vì lý do tài nguyên, an ninh lương thực hay thực hiện cam kết mới. Văn bản thay đổi thường có thời điểm hiệu lực và đôi khi có quy định chuyển tiếp cho hợp đồng đã ký, nhưng không phải lúc nào cũng có.
Doanh nghiệp xuất khẩu các nhóm hàng nhạy cảm nên đưa điều khoản về thay đổi chính sách vào hợp đồng: nếu Nhà nước cấm, tạm ngừng hoặc đặt thêm điều kiện khiến việc giao hàng không thực hiện được, hai bên xử lý thế nào, ai chịu chi phí, có được kéo dài thời hạn giao không. Điều khoản bất khả kháng chung chung thường không đủ rõ cho tình huống này.
Ngoài ra, hãy theo dõi thông báo của bộ quản lý và hiệp hội ngành hàng. Thay đổi lớn thường được thảo luận công khai trước khi ban hành, và doanh nghiệp theo dõi sát có thời gian điều chỉnh kế hoạch giao hàng, thay vì bị bất ngờ khi hàng đã ra tới cảng.
Lỗi hay gặp ở doanh nghiệp mới xuất khẩu
Những lỗi sau thường dẫn tới hàng bị dừng ở cửa khẩu xuất hoặc bị yêu cầu giải trình sau thông quan:
- Chỉ chuẩn bị theo yêu cầu của nước nhập khẩu, không kiểm tra danh mục kiểm soát xuất khẩu của Việt Nam.
- Mua nguyên liệu từ người bán nhỏ lẻ không có chứng từ nguồn gốc, đến khi xuất mới đi tìm hồ sơ.
- Khai tên hàng chung chung trên tờ khai xuất khẩu, khiến hải quan nghi ngờ và yêu cầu kiểm tra thực tế.
- Nhầm hàng mẫu, hàng biếu với hàng thương mại: mẫu vật hoang dã, hạt giống gửi đi làm mẫu vẫn có thể cần giấy phép.
- Không theo dõi thay đổi danh mục: mặt hàng xuất bình thường năm trước có thể bị tạm ngừng hoặc thêm điều kiện năm nay.
Để xem hồ sơ chi tiết từng loại giấy phép xuất khẩu như giấy phép CITES hay giấy chứng nhận đủ điều kiện xuất khẩu gạo, bạn có thể tra hồ sơ từng loại giấy phép trên GiayPhep.com rồi đối chiếu thủ tục chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Hàng xuất khẩu có phải kiểm tra chuyên ngành như hàng nhập không?
Ít hơn nhiều, nhưng vẫn có. Một số mặt hàng xuất khẩu phải kiểm dịch, kiểm tra theo yêu cầu của nước nhập khẩu hoặc theo quy định của Việt Nam. Phần lớn yêu cầu kiểm tra hàng xuất xuất phát từ thị trường mua, nên bạn cần đọc kỹ điều kiện của nước nhập khẩu song song với quy định trong nước.
Xuất khẩu sản phẩm đồ gỗ có cần giấy phép không?
Sản phẩm đồ gỗ thông thường không cần giấy phép xuất khẩu riêng, nhưng doanh nghiệp phải chứng minh gỗ có nguồn gốc hợp pháp theo quy định về lâm sản. Nếu sản phẩm làm từ loài gỗ thuộc danh mục CITES hoặc nhóm nguy cấp, quý, hiếm thì có thể cần giấy phép riêng.
Gửi mẫu hạt giống ra nước ngoài để đối tác thử nghiệm có phải xin phép không?
Có thể có. Giống cây trồng, nguồn gen thuộc diện hạn chế trao đổi quốc tế vẫn cần phép dù số lượng nhỏ và chỉ làm mẫu. Ngoài ra hạt giống thường phải kiểm dịch thực vật theo yêu cầu của nước nhận. Bạn nên tra danh mục của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trước khi gửi.
Doanh nghiệp thương mại không có xưởng có xuất khẩu khoáng sản được không?
Việc xuất khẩu khoáng sản gắn với điều kiện về nguồn gốc hợp pháp và tiêu chuẩn chế biến, không chỉ gắn với tư cách thương nhân. Doanh nghiệp thương mại phải chứng minh được khoáng sản mua từ tổ chức được phép khai thác, chế biến. Điều kiện cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
Nước nhập khẩu không yêu cầu gì thì có cần giấy phép phía Việt Nam không?
Có thể vẫn cần. Giấy phép xuất khẩu của Việt Nam là quy định trong nước, độc lập với yêu cầu của nước mua. Một số mặt hàng nước mua không đòi hỏi nhưng Việt Nam vẫn kiểm soát vì lý do tài nguyên, an ninh hoặc cam kết quốc tế.
Xuất khẩu qua đường bưu chính, chuyển phát nhanh có phải xin phép không?
Chính sách mặt hàng áp dụng cho mọi phương thức vận chuyển. Hàng thuộc danh mục cấm hoặc cần giấy phép thì gửi qua bưu chính, chuyển phát nhanh vẫn phải tuân thủ. Doanh nghiệp chuyển phát cũng sẽ từ chối hoặc yêu cầu giấy tờ với những mặt hàng nhạy cảm.