Không phải thay đổi nào cũng buộc làm lại ĐTM. Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, dự án đã có kết quả thẩm định ĐTM, nếu trước khi vận hành có thay đổi như tăng quy mô, công suất hoặc thay đổi công nghệ làm tăng tác động xấu đến môi trường, hoặc thuộc các trường hợp khác Chính phủ quy định, thì phải thực hiện lại ĐTM. Những thay đổi còn lại, chủ dự án tự đánh giá, chịu trách nhiệm và thể hiện trong hồ sơ đề nghị cấp giấy phép môi trường.
Với cơ sở đã vận hành mà muốn mở rộng, câu hỏi chuyển thành: phần mở rộng có phải là một dự án đầu tư mới thuộc diện ĐTM không. Hai tình huống này hay bị gộp làm một, dẫn đến hoặc làm thừa một báo cáo ĐTM tốn kém, hoặc bỏ qua một thủ tục bắt buộc. Bài này tách chúng ra và đưa cách tự đánh giá thay đổi của bạn.
Hai thời điểm thay đổi, hai cách xử lý
Thời điểm thứ nhất: dự án đang triển khai, chưa vận hành. Bạn đã có quyết định phê duyệt kết quả thẩm định ĐTM, đang xây dựng, rồi đối tác yêu cầu thêm sản phẩm, nhà cung cấp máy đề xuất công nghệ khác. Luật xử lý tình huống này bằng quy định về thay đổi so với ĐTM: thay đổi làm tăng tác động xấu thì làm lại ĐTM; thay đổi khác thì chủ dự án tự xem xét và đưa vào hồ sơ xin giấy phép môi trường.
Thời điểm thứ hai: cơ sở đã vận hành, có giấy phép môi trường, nay muốn cải tạo, mở rộng, nâng công suất. Lúc này việc mở rộng được nhìn như một dự án đầu tư (dự án cải tạo, mở rộng, nâng công suất), được phân loại theo tiêu chí môi trường như mọi dự án khác. Nếu thuộc diện ĐTM thì làm ĐTM cho dự án mở rộng; sau đó giấy phép môi trường được cấp lại hoặc điều chỉnh tương ứng.
Phân biệt hai thời điểm giúp bạn hỏi đúng câu. Hỏi "đổi công nghệ có phải làm lại ĐTM không" khi nhà máy đã chạy năm năm là hỏi sai khung; câu đúng là "dự án mở rộng này thuộc nhóm nào".
Nhận diện mức độ của thay đổi
Bảng dưới đưa ví dụ giả định về các thay đổi hay gặp và hướng xử lý thường thấy. Đây là gợi ý để bạn chuẩn bị câu hỏi, không thay cho kết luận của cơ quan thẩm định.
| Thay đổi (ví dụ giả định) | Hướng tác động | Hướng xử lý thường gặp |
|---|---|---|
| Tăng công suất may mặc từ một lên hai triệu sản phẩm mỗi năm, không thêm công đoạn ướt | Tăng nước thải sinh hoạt, chất thải rắn | Đánh giá theo ngưỡng; có thể chỉ thể hiện trong hồ sơ giấy phép, có thể vượt ngưỡng nhóm |
| Thêm công đoạn nhuộm vào xưởng may | Phát sinh nước thải công nghiệp có màu, hoá chất | Thường là thay đổi làm tăng tác động; xem xét ĐTM lại hoặc ĐTM cho phần mở rộng |
| Đổi lò hơi đốt than sang đốt khí | Giảm bụi, khí thải | Thường không phải làm lại ĐTM; thể hiện khi xin hoặc điều chỉnh giấy phép |
| Đổi lò hơi đốt dầu sang đốt củi, trấu, viên nén | Tăng bụi, thay đổi thành phần khí thải | Có thể là thay đổi làm tăng tác động; cần đánh giá kỹ |
| Dời vị trí trạm xử lý nước thải trong khuôn viên | Tuỳ khoảng cách đến khu dân cư, nguồn tiếp nhận | Báo cáo, giải trình; nếu đổi điểm xả ra nguồn khác có thể phức tạp hơn |
| Thay máy móc cùng công nghệ, cùng công suất | Không đổi hoặc giảm | Thường không phát sinh thủ tục ĐTM |
Điểm mấu chốt của mọi dòng trong bảng là chữ "tăng tác động xấu". Bạn cần so sánh trước và sau theo từng dòng thải: lưu lượng, thành phần, tải lượng ô nhiễm, nguồn tiếp nhận, khoảng cách đến khu nhạy cảm. Thay đổi làm một dòng giảm nhưng dòng khác tăng vẫn phải xét phần tăng.
Tự đánh giá thay đổi trước khi hỏi cơ quan thẩm định
Cách làm có hệ thống, nên giao cho đơn vị tư vấn môi trường nhưng chủ dự án cần nắm:
- Viết mô tả thay đổi bằng số: công suất trước và sau, sản phẩm mới, nguyên liệu, nhiên liệu, hoá chất mới.
- Liệt kê từng dòng thải (nước thải, khí thải, bụi, chất thải rắn, chất thải nguy hại, tiếng ồn) và ước tính trước và sau thay đổi.
- Kiểm tra quy mô sau thay đổi có vượt ngưỡng phân loại sang nhóm cao hơn không.
- Đối chiếu với các trường hợp phải làm lại ĐTM trong luật và nghị định hướng dẫn đang hiệu lực.
- Nếu kết luận không phải làm lại ĐTM, lập văn bản đánh giá nội bộ có chữ ký, lưu cùng hồ sơ, và đưa nội dung thay đổi vào hồ sơ đề nghị cấp hoặc điều chỉnh giấy phép môi trường.
- Nếu ở ranh giới, gửi văn bản hỏi cơ quan thẩm định trước khi thi công phần thay đổi.
Văn bản đánh giá nội bộ ở bước năm là thứ nhiều doanh nghiệp bỏ qua. Luật trao quyền tự đánh giá cho chủ dự án nhưng cũng bắt chủ dự án chịu trách nhiệm; khi thanh tra hỏi vì sao không làm lại ĐTM, một văn bản có số liệu là câu trả lời tốt nhất.
Những dấu hiệu nên dè chừng
Thay đổi nhỏ từng lần nhưng cộng dồn lớn. Mỗi năm thêm một máy, sau năm năm công suất gấp đôi. Từng lần có thể không đáng kể, nhưng tổng thay đổi so với hồ sơ gốc mới là thứ cơ quan quản lý nhìn.
Đổi nguồn tiếp nhận nước thải. Chuyển từ đấu nối cống chung sang xả ra kênh, hoặc ngược lại, làm thay đổi hẳn bản chất nội dung cấp phép xả thải.
Dùng hoá chất mới thuộc danh mục phải khai báo hoặc hạn chế. Kéo theo nghĩa vụ ở mảng hoá chất và thường làm thay đổi chất thải nguy hại.
Thay đổi gần khu dân cư mới hình thành. Khu đất trống cạnh nhà máy nay thành khu dân cư; thay đổi nào làm tăng mùi, ồn, bụi về phía đó sẽ được xem xét nghiêm hơn.
Thay đổi theo yêu cầu khách hàng xuất khẩu. Khách hàng yêu cầu thêm công đoạn hoàn tất, giặt, xử lý bề mặt; những công đoạn này thường là nơi phát sinh nước thải và hoá chất.
Ví dụ giả định: xưởng bao bì nhựa thêm công đoạn in
Một doanh nghiệp giả định sản xuất túi nhựa bằng máy thổi màng, đã có giấy phép môi trường với nội dung chính là nước thải sinh hoạt, khí thải nhẹ từ khu gia nhiệt và chất thải rắn là phế phẩm nhựa. Khách hàng yêu cầu in logo nhiều màu lên túi, doanh nghiệp tính mua hai máy in ống đồng và đặt trong nhà xưởng hiện hữu.
Thoạt nhìn đây chỉ là "lắp thêm máy". Nhưng công đoạn in dùng mực gốc dung môi, phát sinh hơi dung môi hữu cơ, giẻ lau dính mực, thùng mực, dung môi rửa trục đã qua sử dụng — tức là thêm một dòng khí thải mới và tăng đáng kể chất thải nguy hại. Nếu so theo từng dòng thải, thay đổi này làm tăng tác động xấu, không thể coi là thay đổi nhỏ.
Hướng xử lý hợp lý: xác định quy mô công suất in và phân loại phần mở rộng, hỏi cơ quan thẩm định xem có thuộc diện ĐTM không; đồng thời thiết kế hệ thống thu gom, xử lý hơi dung môi và mở rộng kho chất thải nguy hại; sau đó làm thủ tục với giấy phép môi trường. Một phương án khác là chọn mực gốc nước, làm giảm khí thải dung môi — khi đó tác động thay đổi theo hướng khác và thủ tục có thể nhẹ hơn. Quyết định nên đưa ra trước khi ký mua máy.
Các thủ tục khác hay đi kèm khi mở rộng
Mở rộng sản xuất hiếm khi chỉ đụng tới môi trường. Khi lập kế hoạch, kiểm tra thêm:
- Điều chỉnh giấy chứng nhận đăng ký đầu tư nếu dự án có vốn nước ngoài hoặc thay đổi mục tiêu, quy mô đã đăng ký theo Luật Đầu tư.
- Giấy phép xây dựng cho phần nhà xưởng xây thêm hoặc cải tạo kết cấu, nếu không thuộc trường hợp được miễn.
- Thẩm định thiết kế, nghiệm thu PCCC khi thay đổi công năng, bố trí kho hoá chất, tăng tải cháy.
- Giấy phép khai thác nước hoặc điều chỉnh lượng nước khai thác nếu nhu cầu nước tăng.
- Khai báo, đăng ký hoá chất mới theo pháp luật hoá chất.
- Cập nhật thoả thuận đấu nối với khu công nghiệp nếu lưu lượng nước thải vượt mức đã thoả thuận.
Đặt các thủ tục này lên cùng một lịch giúp bạn thấy đường găng thực sự của dự án mở rộng. Thường thì thủ tục môi trường và PCCC là hai thứ quyết định ngày dây chuyền mới được chạy.
Chi phí và thời gian: cân nhắc khi lập kế hoạch mở rộng
Làm lại ĐTM hay làm ĐTM cho dự án mở rộng tốn thời gian khảo sát, lập báo cáo, họp hội đồng, chỉnh sửa. Nếu kế hoạch kinh doanh đặt mốc chạy dây chuyền mới vào một quý cụ thể, phần thủ tục môi trường phải được tính vào đường găng ngay từ khi ký hợp đồng mua máy, không phải khi máy về cảng.
Đôi khi điều chỉnh phương án kỹ thuật giúp tránh làm tăng tác động: chọn công nghệ ít nước hơn, dùng nhiên liệu sạch hơn, tuần hoàn nước, thu hồi dung môi. Những lựa chọn này vừa giảm thủ tục, vừa giảm chi phí vận hành công trình xử lý về lâu dài. Đây là lúc kỹ sư công nghệ và người làm môi trường nên ngồi cùng bàn.
Ngược lại, cố tình chia nhỏ dự án mở rộng thành nhiều lần để mỗi lần nằm dưới ngưỡng là cách làm rủi ro: khi bị phát hiện, cơ sở có thể bị yêu cầu làm thủ tục cho toàn bộ phần đã mở rộng, kèm xử lý vi phạm. Xem thêm hồ sơ giấy phép môi trường và các giấy phép liên quan trên GiayPhep.com khi lập kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Thay đổi sau khi có ĐTM nhưng chưa xây thì có phải xin ý kiến không?
Nếu thay đổi thuộc trường hợp làm tăng tác động xấu, phải làm lại ĐTM. Nếu không, chủ dự án tự đánh giá và thể hiện trong hồ sơ đề nghị cấp giấy phép môi trường. Ở ranh giới, nên gửi văn bản hỏi cơ quan đã thẩm định ĐTM để có căn cứ trước khi thi công.
Nhà máy đã có giấy phép môi trường, lắp thêm máy cùng loại có phải làm gì không?
Lắp thêm máy làm tăng công suất thì cần so với công suất trong giấy phép. Vượt công suất cấp phép hoặc làm tăng thải vượt nội dung giấy phép thì phải làm thủ tục cấp lại hoặc điều chỉnh, có thể kèm ĐTM cho phần mở rộng tuỳ quy mô.
Đổi nhà cung cấp hoá chất cùng loại có phải báo cáo không?
Đổi nhà cung cấp mà hoá chất cùng thành phần, cùng khối lượng thì thường không làm thay đổi nội dung môi trường. Nếu đổi sang hoá chất có thành phần khác, nhất là chất nguy hại hơn, cần xem lại chất thải nguy hại và nghĩa vụ khai báo hoá chất.
Ai chịu trách nhiệm nếu tự đánh giá sai và không làm lại ĐTM?
Chủ dự án chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết luận tự đánh giá. Đơn vị tư vấn chịu trách nhiệm trong phạm vi hợp đồng và chuyên môn của họ. Vì vậy nên lưu văn bản đánh giá có số liệu và, khi không chắc, hỏi cơ quan thẩm định bằng văn bản.
Dự án mở rộng trên đất mới liền kề có tính là dự án riêng không?
Tuỳ cách đăng ký đầu tư và cách tổ chức sản xuất. Nếu là phần mở rộng của cùng cơ sở, dùng chung công trình xử lý, thường được xem xét cùng cơ sở hiện hữu. Nếu là dự án độc lập về đầu tư và vận hành, có thể xét riêng. Nên hỏi trước khi lập hồ sơ.
Giảm tác động thì có lợi gì về thủ tục?
Thay đổi theo hướng giảm tác động thường không phải làm lại ĐTM và có thể đề nghị điều chỉnh giấy phép để giảm nghĩa vụ quan trắc tương ứng. Ngoài ra, cơ sở có hồ sơ cải thiện rõ ràng thường thuận lợi hơn khi cấp lại giấy phép và khi làm việc với khách hàng yêu cầu tiêu chuẩn xanh.