Bán hàng qua livestream không có một "giấy phép livestream" riêng; thay vào đó, mỗi bên tham gia phiên phát trực tiếp phải làm đủ nghĩa vụ của mình: người bán chịu trách nhiệm về hàng hoá và giấy phép con của mặt hàng, người dẫn (kể cả người có ảnh hưởng) chịu trách nhiệm về lời giới thiệu, nền tảng chịu trách nhiệm quản lý người bán và nội dung phát.
Bán qua livestream hiện được nhắc trực tiếp trong khung pháp luật thương mại điện tử mới và trong quy định sửa đổi về quảng cáo, đặc biệt với người có ảnh hưởng. Do khung pháp lý đang chuyển tiếp, bài này tập trung vào nguyên lý phân chia trách nhiệm giữa các bên; điều kiện chi tiết và mức xử phạt bạn đối chiếu văn bản hiện hành. Phần thuế với thu nhập từ livestream thuộc phạm vi cơ quan thuế và các trang chuyên về thuế.
Ba bên trong một phiên livestream và nghĩa vụ chính
Bảng chia nghĩa vụ theo vai trò, không theo tên gọi. Một người có thể vừa là người bán vừa là người dẫn khi tự livestream hàng của mình.
| Vai trò | Ai thường đóng vai | Nghĩa vụ chính | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Người bán | Doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân có hàng | Hàng hợp pháp, giấy phép con, thông tin minh bạch, bảo hành, đổi trả | Bán hàng chưa công bố, không có nguồn gốc |
| Người dẫn | Chủ shop, nhân viên, người có ảnh hưởng được thuê | Nói đúng thông tin, không phóng đại công dụng, công khai đây là quảng cáo khi nhận thù lao | Nói "chữa khỏi", "tốt nhất" không có căn cứ |
| Nền tảng | Sàn thương mại điện tử, mạng xã hội có tính năng bán | Xác minh người bán, gỡ nội dung vi phạm, lưu thông tin phiên, hỗ trợ khiếu nại | Không thuộc trách nhiệm của người bán nhỏ, nhưng ảnh hưởng tới họ |
| Đơn vị tổ chức phiên | Công ty dịch vụ livestream, agency | Hợp đồng rõ phân chia trách nhiệm với người bán và người dẫn | Không có hợp đồng, đổ lỗi khi có khiếu nại |
Khi có tranh chấp, câu hỏi đầu tiên luôn là "ai là người bán". Người dẫn nổi tiếng không thay thế người bán về mặt trách nhiệm hàng hoá, nhưng cũng không thoát trách nhiệm về lời mình nói.
Người bán: livestream không miễn giấy phép con
Hiểu lầm phổ biến nhất là bán qua livestream thì "chưa ai quản". Thực tế, mặt hàng cần điều kiện kinh doanh khi bán ở cửa hàng thì bán qua livestream vẫn cần y như vậy. Thực phẩm đóng gói phải tự công bố hoặc đăng ký bản công bố theo nhóm sản phẩm, mỹ phẩm phải có phiếu công bố, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có thủ tục riêng và quy định riêng về quảng cáo. Thiết bị y tế, rượu, thuốc lá có quy định hạn chế hoặc cấm bán trực tuyến tuỳ loại.
Người bán cũng phải công bố thông tin đầy đủ về hàng hoá: tên, xuất xứ, giá, điều kiện bảo hành, đổi trả. Trong phiên livestream, nói giá miệng rồi chốt đơn qua bình luận là cách làm phổ biến, nhưng thông tin giá và điều kiện giao dịch vẫn cần được thể hiện ở chỗ người mua đối chiếu được sau phiên, như trang sản phẩm trên sàn hoặc tin nhắn xác nhận đơn.
Người bán cá nhân bán thường xuyên có thể phát sinh nghĩa vụ đăng ký kinh doanh. Doanh nghiệp, hộ kinh doanh có website riêng thì làm thủ tục với website; bán trên sàn thì tuân thủ quy chế của sàn. Bạn có thể xem hồ sơ từng loại giấy phép con trên GiayPhep.com trước khi đưa một mặt hàng mới lên phiên phát.
Người dẫn và người có ảnh hưởng: lời nói cũng là nghĩa vụ
Nói đúng thông tin người bán cung cấp, và kiểm tra lại. Quy định sửa đổi về quảng cáo đặt trách nhiệm lên người chuyển tải sản phẩm quảng cáo, trong đó có người có ảnh hưởng: phải kiểm tra tài liệu về sản phẩm và giấy tờ chứng minh trước khi giới thiệu. "Nhãn hàng bảo vậy" không phải lý do chính đáng nếu nội dung sai rõ ràng.
Không phóng đại công dụng. Với thực phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, những câu như "uống là khỏi", "trị dứt điểm", "thay thế thuốc" là vùng vi phạm nặng. Giới thiệu đúng nội dung đã công bố, đã được xác nhận nếu sản phẩm thuộc diện phải xác nhận nội dung quảng cáo.
Công khai khi đang quảng cáo. Khi nhận thù lao hoặc lợi ích để giới thiệu sản phẩm, người dẫn cần làm rõ cho người xem biết đây là nội dung quảng cáo hoặc hợp tác. Cách thể hiện cụ thể theo quy định hiện hành; nguyên tắc là người xem không bị đánh lừa rằng đó là trải nghiệm khách quan.
Không trải nghiệm giả. Dàn dựng cảnh dùng thử, đọc đánh giá giả, tạo cảm giác "sắp hết hàng" sai sự thật là hành vi gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng, có thể bị xử lý theo cả pháp luật quảng cáo và pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Giữ hợp đồng và tài liệu. Người dẫn nên có hợp đồng ghi rõ sản phẩm, nội dung được phép nói, tài liệu người bán cung cấp, cam kết của người bán về tính hợp pháp của hàng. Khi phát sinh khiếu nại, đây là căn cứ phân chia trách nhiệm.
Danh sách kiểm tra trước một phiên livestream bán hàng
Dù bạn là chủ shop tự phát hay thuê người dẫn, rà danh sách này trước khi bấm phát trực tiếp.
- Liệt kê mặt hàng sẽ bán trong phiên, đánh dấu mặt hàng nào cần giấy phép con, công bố, xác nhận nội dung quảng cáo; chuẩn bị bản sao giấy tờ còn hiệu lực.
- Loại khỏi phiên những mặt hàng cấm bán trực tuyến hoặc chưa đủ giấy tờ.
- Soạn bảng thông tin sản phẩm cho người dẫn: công dụng đã công bố, những câu không được nói, giá, điều kiện bảo hành, đổi trả.
- Bảo đảm trang sản phẩm hoặc tin nhắn xác nhận đơn thể hiện đúng giá và điều kiện đã nói trong phiên.
- Ký hợp đồng với người dẫn hoặc đơn vị tổ chức, phân chia rõ trách nhiệm khi có khiếu nại.
- Lưu lại bản ghi phiên phát và danh sách đơn để đối chiếu khi khách khiếu nại.
- Sau phiên, xử lý đơn đúng cam kết; đơn huỷ, đổi trả theo chính sách đã công bố.
Lưu bản ghi phiên là thói quen đơn giản nhưng giá trị nhất: khi có tranh cãi về lời hứa trong phiên, đó là chứng cứ cho cả người bán lẫn người mua.
Thuê đơn vị hoặc người dẫn livestream: hợp đồng nên có gì
Doanh nghiệp ngày càng thuê ngoài phiên phát trực tiếp: thuê người có ảnh hưởng, thuê công ty vận hành phiên, thuê phòng phát. Hợp đồng là nơi phân chia trách nhiệm, nên có tối thiểu các điều khoản sau:
- Danh sách sản phẩm được giới thiệu, kèm tài liệu người bán cung cấp: giấy tờ công bố, giấy phép con, nội dung quảng cáo đã được xác nhận nếu thuộc diện phải xác nhận.
- Danh sách câu không được nói: công dụng chưa công bố, so sánh với sản phẩm khác, cam kết vượt quá chính sách của người bán.
- Cam kết của người bán về tính hợp pháp, nguồn gốc, chất lượng hàng; cam kết của người dẫn nói đúng tài liệu.
- Ai chịu trách nhiệm tiếp nhận và xử lý khiếu nại của người mua sau phiên, trong bao lâu.
- Cách công khai tính chất quảng cáo, hợp tác trong phiên theo quy định hiện hành.
- Quyền sử dụng bản ghi phiên, hình ảnh người dẫn sau phiên; thời gian lưu bản ghi.
- Xử lý khi một bên vi phạm làm phiên bị nền tảng dừng hoặc bị cơ quan nhà nước xử lý: bồi thường, chấm dứt hợp đồng.
Hợp đồng không giúp ai thoát trách nhiệm trước người mua hay trước cơ quan nhà nước, nhưng quyết định ai gánh hậu quả giữa các bên với nhau. Thiếu hợp đồng, mọi tranh cãi đều quay về lời nói.
Nền tảng livestream có trách nhiệm đến đâu
Sàn thương mại điện tử và mạng xã hội có tính năng bán hàng qua phát trực tiếp phải quản lý người bán và nội dung phát theo quy chế của họ và theo quy định. Khung pháp luật mới hướng tới việc yêu cầu nền tảng xác minh danh tính người bán, người phát trực tiếp, lưu trữ thông tin về phiên, gỡ hoặc ngừng phiên vi phạm khi phát hiện hay có yêu cầu.
Với người bán nhỏ, điều này có hệ quả thực tế: tài khoản thiếu thông tin định danh có thể bị hạn chế tính năng phát trực tiếp, phiên bán mặt hàng thiếu giấy tờ có thể bị dừng giữa chừng. Đầu tư hoàn thiện hồ sơ người bán trên nền tảng là cách giữ kênh bán ổn định.
Nền tảng nước ngoài hoạt động ở Việt Nam cũng phải tuân thủ các nghĩa vụ này. Khi người mua khiếu nại, nền tảng cung cấp thông tin người bán và hỗ trợ giải quyết, nhưng trách nhiệm về hàng hoá vẫn đặt ở người bán trước tiên.
Khi có khiếu nại sau phiên phát
Khiếu nại phổ biến sau phiên livestream là hàng không giống lúc giới thiệu, sai kích cỡ, chất lượng kém, hoặc công dụng không như lời nói. Người bán xử lý theo chính sách đổi trả đã công bố; nếu chính sách chưa rõ, người bán thường bất lợi vì lời giới thiệu trong phiên là một phần thông tin giao dịch.
Khi khiếu nại liên quan đến lời nói của người dẫn (phóng đại công dụng), người bán và người dẫn cần đối chiếu hợp đồng và tài liệu đã cung cấp. Nếu người dẫn nói đúng tài liệu người bán đưa, trách nhiệm chủ yếu ở người bán; nếu người dẫn tự thêm, phần trách nhiệm của người dẫn tăng lên.
Vụ việc có nhiều người mua cùng khiếu nại, hoặc liên quan đến sức khoẻ, hoặc cơ quan quản lý đã vào cuộc, nên có luật sư đồng hành; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có hướng xử lý ban đầu, tránh trả lời vội trên mạng làm tình hình phức tạp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cá nhân tự livestream bán đồ cũ của mình có cần đăng ký gì không?
Bán đồ cũ của cá nhân một vài lần, không thường xuyên thường không phải là hoạt động kinh doanh cần đăng ký. Khi bán đều đặn, nhập hàng về để bán lại, bạn đã kinh doanh và cần xem nghĩa vụ đăng ký kinh doanh, thuế theo quy định hiện hành.
Livestream bán mỹ phẩm tự pha chế tại nhà có được không?
Mỹ phẩm phải được sản xuất ở cơ sở đủ điều kiện và có phiếu công bố trước khi lưu hành. Mỹ phẩm tự pha tại nhà không có công bố thì không được bán, dù qua livestream hay cửa hàng. Đây là nhóm hàng nền tảng thường xuyên gỡ.
Người có ảnh hưởng có bị phạt nếu hàng là hàng giả không?
Nếu người có ảnh hưởng không kiểm tra giấy tờ, giới thiệu sai sự thật hoặc biết mà vẫn quảng cáo, họ có thể bị xử lý theo pháp luật quảng cáo và bảo vệ người tiêu dùng; trường hợp nghiêm trọng có thể nặng hơn. Mức xử lý cụ thể theo văn bản hiện hành.
Có cần thông báo với cơ quan nhà nước trước mỗi phiên livestream không?
Theo cơ chế phổ biến hiện nay, không có thủ tục thông báo từng phiên với cơ quan nhà nước cho bán hàng thông thường. Một số hoạt động gắn với khuyến mại, quảng cáo sản phẩm đặc thù có thủ tục riêng. Luật mới có thể bổ sung nghĩa vụ, nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Bán hàng livestream trên mạng xã hội không qua sàn thì khiếu nại ở đâu?
Người mua khiếu nại trực tiếp với người bán trước. Nếu không được giải quyết, có thể báo cáo nội dung với nền tảng, gửi phản ánh tới cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc khởi kiện. Lưu lại bản ghi phiên, tin nhắn đặt hàng, chứng từ thanh toán làm chứng cứ.