Với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, xuất khẩu và nhập khẩu được nhìn như những "quyền" thương mại tách biệt: quyền xuất khẩu, quyền nhập khẩu, quyền phân phối bán buôn, quyền phân phối bán lẻ. Có quyền nhập khẩu không có nghĩa là được tự bán buôn, bán lẻ hàng đó tại Việt Nam. Nhiều hoạt động mua bán hàng hoá của doanh nghiệp loại này, nhất là phân phối, đòi hỏi giấy phép kinh doanh do cơ quan công thương cấp, bên cạnh giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và đăng ký doanh nghiệp.
Doanh nghiệp vốn nước ngoài, kể cả doanh nghiệp sản xuất, rất hay vướng ở chỗ này khi muốn mở thêm mảng thương mại: nhập hàng của công ty mẹ về bán, bán phế phẩm, bán hàng qua sàn thương mại điện tử. Bài này giải thích cách phân biệt các quyền, những hoạt động thường cần giấy phép kinh doanh, và cách kiểm tra cho trường hợp của bạn.
Vì sao doanh nghiệp FDI có cơ chế riêng về mua bán hàng hoá
Doanh nghiệp trong nước được kinh doanh mọi ngành nghề pháp luật không cấm, đăng ký ngành nghề là đủ với hàng hoá thông thường. Doanh nghiệp có vốn nước ngoài cũng hoạt động theo nguyên tắc đó, nhưng với thương mại hàng hoá và dịch vụ phân phối, Việt Nam mở cửa theo các cam kết quốc tế, đặc biệt là cam kết khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới và các hiệp định thương mại tự do. Các cam kết này mở cửa từng phần, có mặt hàng mở, có mặt hàng chưa mở hoặc mở có điều kiện.
Để quản lý việc mở cửa từng phần, pháp luật về thương mại có quy định riêng về hoạt động mua bán hàng hoá và các hoạt động liên quan trực tiếp của nhà đầu tư nước ngoài, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Theo đó, một số hoạt động phải có giấy phép kinh doanh, ngoài việc ghi ngành nghề trong hồ sơ đăng ký. Giấy phép này khác với giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và khác với giấy phép xuất nhập khẩu từng mặt hàng.
Văn bản hướng dẫn về lĩnh vực này đã được sửa đổi qua nhiều lần và có thể tiếp tục thay đổi theo cam kết mới. Vì vậy phần dưới đây trình bày theo nguyên lý; khi áp dụng, bạn đối chiếu văn bản hiện hành và thủ tục đang đăng trên cổng dịch vụ công của tỉnh nơi doanh nghiệp đặt trụ sở.
Bốn quyền thương mại và điều cần biết
Bảng dưới mô tả bản chất từng quyền. Việc hoạt động nào cần giấy phép kinh doanh, hoạt động nào chỉ cần đăng ký, phụ thuộc mặt hàng và văn bản hiện hành, nên cột cuối chỉ mang tính định hướng.
| Quyền | Được làm gì | Không bao gồm | Định hướng về giấy phép |
|---|---|---|---|
| Quyền xuất khẩu | Mua hàng tại Việt Nam để xuất khẩu, xuất khẩu hàng mình sản xuất | Tổ chức mạng lưới thu mua trong nước như một nhà phân phối | Thường chỉ cần đăng ký; mặt hàng có điều kiện thì theo quy định riêng |
| Quyền nhập khẩu | Nhập hàng vào Việt Nam để bán cho thương nhân có quyền phân phối, hoặc phục vụ sản xuất của mình | Tự bán buôn, bán lẻ cho người mua cuối cùng | Thường chỉ cần đăng ký; một số mặt hàng hạn chế theo cam kết |
| Quyền phân phối bán buôn | Bán hàng cho thương nhân, tổ chức khác để họ bán lại hoặc dùng vào sản xuất | Bán trực tiếp cho người tiêu dùng | Một số mặt hàng phải có giấy phép kinh doanh |
| Quyền phân phối bán lẻ | Bán hàng cho người tiêu dùng, kể cả qua cửa hàng và kênh trực tuyến | Không có giới hạn về đối tượng mua là cá nhân | Thường phải có giấy phép kinh doanh; lập cơ sở bán lẻ có thể cần thêm giấy phép riêng |
Hai cột giữa là chỗ doanh nghiệp hay hiểu sai nhất. Quyền nhập khẩu kết thúc ở chỗ hàng được bán cho một thương nhân có quyền phân phối. Muốn tự bán hàng nhập khẩu tới tay người dùng, doanh nghiệp cần quyền phân phối tương ứng và giấy phép nếu thuộc diện phải có.
Những hoạt động thường phải có giấy phép kinh doanh
Theo khung quy định hiện có, các nhóm hoạt động sau của doanh nghiệp có vốn nước ngoài thường thuộc diện phải xin giấy phép kinh doanh. Danh sách chính xác bạn cần đối chiếu văn bản hiện hành:
- Thực hiện quyền phân phối bán lẻ hàng hoá, trong đó có bán lẻ qua cửa hàng và qua kênh trực tuyến.
- Thực hiện quyền phân phối bán buôn, bán lẻ một số mặt hàng nhạy cảm theo cam kết, ví dụ dầu, mỡ bôi trơn, gạo, đường, vật phẩm đã ghi hình, sách, báo, tạp chí; danh mục cụ thể phải tra văn bản hiện hành.
- Thực hiện quyền nhập khẩu, quyền phân phối những mặt hàng Việt Nam chưa cam kết mở cửa hoặc cam kết có điều kiện.
- Cung cấp một số dịch vụ liên quan đến mua bán hàng hoá như dịch vụ logistics trong phạm vi chưa cam kết, cho thuê hàng hoá, xúc tiến thương mại, trung gian thương mại, thương mại điện tử, tổ chức đấu thầu hàng hoá – dịch vụ, tuỳ văn bản hiện hành.
- Lập cơ sở bán lẻ như cửa hàng, siêu thị: ngoài giấy phép kinh doanh, việc lập cơ sở bán lẻ có thể cần giấy phép lập cơ sở bán lẻ và đánh giá nhu cầu kinh tế trong một số trường hợp.
Doanh nghiệp sản xuất bán chính sản phẩm mình làm ra thường được đối xử khác với doanh nghiệp thương mại thuần, nhưng mức độ ưu tiên này cũng có giới hạn. Đừng suy luận "mình là nhà sản xuất nên được bán mọi thứ"; hãy đối chiếu văn bản cho từng hoạt động cụ thể.
Tình huống hay gặp ở doanh nghiệp sản xuất có vốn nước ngoài
Nhập hàng của công ty mẹ về bán kèm sản phẩm của mình. Đây là hoạt động thương mại tách khỏi sản xuất. Nếu hàng nhập về để bán cho đại lý, nhà phân phối thì là quyền nhập khẩu và có thể cả quyền phân phối bán buôn; nếu bán tới người dùng cuối thì là bán lẻ. Cần bổ sung ngành nghề, quyền tương ứng và giấy phép nếu thuộc diện.
Bán phế liệu, phế phẩm, hàng tồn từ hoạt động sản xuất. Doanh nghiệp chế xuất và doanh nghiệp gia công có quy định riêng về hàng hoá đưa từ khu chế xuất vào nội địa, liên quan cả hải quan và thuế. Ngoài phần đó, việc bán ra thị trường có thể được coi là hoạt động mua bán hàng hoá; nên kiểm tra ngành nghề đã đăng ký và yêu cầu giấy phép.
Mở gian hàng trên sàn thương mại điện tử để bán thẳng cho người tiêu dùng. Bán qua mạng tới người tiêu dùng là bán lẻ, dù không có cửa hàng vật lý. Doanh nghiệp vốn nước ngoài cần quyền phân phối bán lẻ và giấy phép kinh doanh tương ứng, bên cạnh nghĩa vụ về thương mại điện tử.
Thu mua nông sản trong nước để xuất khẩu. Quyền xuất khẩu cho phép mua hàng trong nước để xuất. Nhưng nếu doanh nghiệp tổ chức mạng lưới thu gom, kho trung chuyển, bán lại một phần trong nước, hoạt động có thể vượt ra ngoài quyền xuất khẩu đơn thuần. Mặt hàng như gạo còn có điều kiện xuất khẩu riêng.
Kiểm tra trường hợp của bạn theo trình tự
Khi doanh nghiệp vốn nước ngoài định bắt đầu một hoạt động mua bán hàng hoá mới, nên đi qua các bước sau trước khi ký hợp đồng đầu tiên:
- Mô tả hoạt động thật cụ thể: mua gì, của ai, bán cho ai, bán ở đâu, qua kênh nào.
- Xác định quyền thương mại tương ứng: xuất khẩu, nhập khẩu, bán buôn, bán lẻ, hay dịch vụ liên quan.
- Xác định mã HS của hàng hoá để đối chiếu cam kết mở cửa và danh mục hạn chế.
- Kiểm tra giấy chứng nhận đăng ký đầu tư và đăng ký doanh nghiệp đã có mục tiêu, ngành nghề phù hợp chưa; nếu chưa, làm thủ tục điều chỉnh.
- Đối chiếu quy định hiện hành về hoạt động mua bán hàng hoá của nhà đầu tư nước ngoài để biết có phải xin giấy phép kinh doanh không.
- Nếu phải xin, chuẩn bị hồ sơ theo thủ tục đăng trên cổng dịch vụ công của tỉnh, thường nộp tại Sở Công Thương; với mặt hàng hoặc dịch vụ đặc biệt có thể phải có ý kiến của bộ.
- Song song, kiểm tra giấy phép xuất nhập khẩu, kiểm tra chuyên ngành của từng mặt hàng như mọi doanh nghiệp khác.
Bước bốn hay bị bỏ qua. Nhiều doanh nghiệp có mục tiêu dự án chỉ ghi sản xuất, nên dù đã có giấy phép kinh doanh cho hoạt động thương mại vẫn vướng khi cơ quan đối chiếu mục tiêu đầu tư. Phần thủ tục đầu tư và góp vốn sâu hơn thuộc lĩnh vực đầu tư nước ngoài.
Rủi ro khi làm thương mại mà thiếu giấy phép kinh doanh
Rủi ro trực tiếp là bị xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, có thể kèm buộc chấm dứt hoạt động chưa có phép. Mức phạt cụ thể thay đổi theo nghị định xử phạt hiện hành, bạn nên đối chiếu khi cần. Rủi ro gián tiếp nặng hơn: hợp đồng với đối tác có thể bị đặt câu hỏi về năng lực chủ thể, ngân hàng và kiểm toán độc lập có thể ghi nhận ngoại lệ, và khi doanh nghiệp làm thủ tục khác với cơ quan nhà nước, lỗ hổng này có thể bị phát hiện.
Với tập đoàn nước ngoài, những vi phạm như vậy còn ảnh hưởng tới báo cáo tuân thủ của công ty mẹ. Vì thế bộ phận pháp chế nên lập một danh mục các hoạt động thương mại thực tế của công ty con tại Việt Nam, đối chiếu với giấy phép đang có, và rà lại mỗi khi mở kênh bán mới.
Khi cấu trúc giao dịch phức tạp, ví dụ nhiều công ty trong nhóm cùng tham gia một chuỗi mua bán, hoặc định dùng doanh nghiệp trong nước đứng tên thay, bạn nên hỏi luật sư hoặc tư vấn đầu tư có kinh nghiệm. Pháp luật không cho phép dùng cấu trúc đứng tên hộ để lách hạn chế tiếp cận thị trường, và rủi ro rơi vào cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp FDI xuất khẩu hàng mình sản xuất có cần giấy phép kinh doanh không?
Thông thường xuất khẩu hàng do chính doanh nghiệp sản xuất là một phần của hoạt động dự án và không cần giấy phép kinh doanh riêng cho mua bán hàng hoá. Tuy vậy, nếu mặt hàng thuộc diện xuất khẩu có điều kiện hoặc cần giấy phép xuất khẩu, doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng như mọi thương nhân.
Có quyền nhập khẩu thì có được bán hàng cho siêu thị không?
Bán cho siêu thị là bán cho một thương nhân để họ bán lại, tức là hoạt động phân phối bán buôn chứ không còn là quyền nhập khẩu đơn thuần. Quyền nhập khẩu chỉ cho phép bán hàng nhập về cho thương nhân có quyền phân phối. Muốn tự bán cho siêu thị, doanh nghiệp cần quyền phân phối bán buôn và giấy phép nếu thuộc diện.
Giấy phép kinh doanh này nộp ở đâu?
Thường nộp tại Sở Công Thương nơi doanh nghiệp đặt trụ sở chính, qua cổng dịch vụ công của tỉnh. Với một số mặt hàng hoặc hoạt động đặc biệt, sở phải lấy ý kiến bộ quản lý trước khi cấp. Thủ tục cụ thể và thành phần hồ sơ bạn đối chiếu trên cổng dịch vụ công.
Doanh nghiệp có dưới một nửa vốn nước ngoài có phải xin giấy phép này không?
Phạm vi áp dụng phụ thuộc định nghĩa tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và các ngưỡng tỷ lệ sở hữu trong văn bản hiện hành, vốn được dẫn chiếu sang Luật Đầu tư. Bạn cần xác định chính xác tỷ lệ sở hữu nước ngoài và đối chiếu văn bản để biết doanh nghiệp có thuộc diện áp dụng thủ tục nhà đầu tư nước ngoài hay không.
Văn phòng đại diện của công ty nước ngoài có được nhập khẩu hàng về bán không?
Văn phòng đại diện không được trực tiếp kinh doanh sinh lời, nên không được nhập hàng về bán. Văn phòng đại diện chỉ làm chức năng liên lạc, xúc tiến, nghiên cứu thị trường cho công ty mẹ. Muốn mua bán hàng hoá, nhà đầu tư cần thành lập tổ chức kinh tế hoặc chi nhánh trong trường hợp được phép.
Bán hàng qua website của chính công ty có tính là bán lẻ không?
Nếu khách mua là người tiêu dùng cuối cùng thì đó là hoạt động bán lẻ, dù qua website, ứng dụng hay sàn thương mại điện tử. Doanh nghiệp có vốn nước ngoài cần quyền phân phối bán lẻ, giấy phép kinh doanh nếu thuộc diện, và thực hiện thêm nghĩa vụ thông báo website thương mại điện tử.