Từ ngày 1/7/2025, hoạt động khoáng sản theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, thay cho Luật Khoáng sản 2010. Điểm thay đổi lớn nhất với doanh nghiệp là khoáng sản được chia thành bốn nhóm, và thủ tục đi theo nhóm: nhóm có giá trị, quy mô lớn vẫn qua thăm dò rồi mới khai thác; khoáng sản làm vật liệu san lấp (nhóm IV) có thủ tục rút gọn để phục vụ công trình.
Thẩm quyền cấp phép chia giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh theo nhóm khoáng sản và quy mô. Trước đây lĩnh vực này thuộc ngành tài nguyên và môi trường; sau hợp nhất bộ năm 2025, cơ quan chuyên môn ở tỉnh là Sở Nông nghiệp và Môi trường. Tiêu chí xếp nhóm, thành phần hồ sơ, tiền cấp quyền khai thác và thời hạn bạn đối chiếu với nghị định hướng dẫn hiện hành. Bài này giúp bạn biết dự án của mình đi đường nào và những tình huống hay bị hiểu nhầm, như đào ao rồi bán đất.
Bốn nhóm khoáng sản và con đường thủ tục
Bảng tóm theo nguyên lý của luật mới. Danh mục khoáng sản cụ thể trong từng nhóm do Chính phủ quy định; hãy đối chiếu trước khi lập hồ sơ.
| Nhóm | Ví dụ khái quát | Con đường thủ tục | Cơ quan cấp phép (khái quát) |
|---|---|---|---|
| Nhóm I | Khoáng sản chiến lược, quan trọng, quy mô lớn | Đấu giá hoặc giao khu vực, thăm dò, phê duyệt trữ lượng, cấp phép khai thác | Thường ở cấp bộ |
| Nhóm II | Khoáng sản làm nguyên liệu công nghiệp, vật liệu xây dựng không thông thường, theo danh mục | Thăm dò, phê duyệt trữ lượng, cấp phép khai thác | Bộ hoặc tỉnh tuỳ danh mục |
| Nhóm III | Khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường | Thăm dò, phê duyệt trữ lượng, cấp phép khai thác | Thường ở cấp tỉnh |
| Nhóm IV | Khoáng sản làm vật liệu san lấp, đắp nền, phục vụ công trình | Thủ tục rút gọn, không bắt buộc thăm dò như các nhóm trên | Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh |
Nhóm IV là điểm mới được nhiều địa phương chờ đợi, vì trước đây đất san lấp cho đường cao tốc, khu công nghiệp phải đi một thủ tục dài như khoáng sản thông thường. Tuy vậy, rút gọn không có nghĩa là không cần giấy phép: vẫn phải được cấp phép, nộp tiền theo quy định, cải tạo phục hồi môi trường sau khai thác.
Trình tự khái quát cho một mỏ vật liệu xây dựng thông thường
Áp dụng cho nhóm III, loại doanh nghiệp vừa và nhỏ hay gặp nhất. Tên thủ tục và mẫu đơn theo văn bản hướng dẫn hiện hành.
- Kiểm tra khu vực có nằm trong quy hoạch, khu vực được phép hoạt động khoáng sản không. Khu vực cấm, tạm cấm, khu vực đã khoanh định không đấu giá cần đối chiếu trước.
- Tham gia đấu giá quyền khai thác hoặc thuộc trường hợp không đấu giá theo quy định.
- Xin giấy phép thăm dò, thực hiện thăm dò theo đề án được duyệt, lập báo cáo và được phê duyệt trữ lượng.
- Lập dự án đầu tư khai thác, làm thủ tục môi trường (đánh giá tác động môi trường hoặc giấy phép môi trường), đất đai.
- Xin giấy phép khai thác, nộp tiền cấp quyền khai thác theo quy định, ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường.
- Thiết kế mỏ, xây dựng cơ bản mỏ, thông báo trước khi khai thác; nếu nổ mìn thì xin thêm giấy phép sử dụng vật liệu nổ công nghiệp hoặc thuê dịch vụ.
- Trong quá trình khai thác: thống kê sản lượng, báo cáo định kỳ, đo vẽ hiện trạng mỏ, quan trắc môi trường.
Mỗi bước là một bộ hồ sơ với cơ quan riêng. Doanh nghiệp mới thường đánh giá thấp thời gian của bước 3 và bước 4, vốn có thể kéo dài nhiều tháng tới vài năm tuỳ quy mô.
Đào ao, cải tạo đất, đất dư từ công trình: khi nào thành khai thác
Đào ao nuôi trồng thuỷ sản, cải tạo đồng ruộng. Đất đào lên dùng ngay trong phạm vi thửa đất, ví dụ đắp bờ, tôn nền, thì thường không bị coi là khai thác khoáng sản. Khi đất được chở đi bán, câu chuyện đổi hẳn: bán khoáng sản không có giấy phép là khai thác trái phép, dù mục đích ban đầu là đào ao.
Đất, đá thu hồi trong diện tích dự án xây dựng. Dự án san gạt mặt bằng, đào móng phát sinh khoáng sản. Pháp luật có cơ chế cho chủ đầu tư thu hồi, sử dụng hoặc chuyển giao phần khoáng sản này, nhưng phải đăng ký, kê khai khối lượng theo quy định, không được tự ý bán ra ngoài.
Nạo vét luồng, lòng hồ. Nạo vét để bảo đảm giao thông thuỷ, thoát lũ có cơ chế quản lý riêng, và khối lượng vật liệu thu hồi được quản lý chặt vì liên quan đến cát sỏi lòng sông.
Hộ gia đình lấy đất làm nhà. Một số địa phương có hướng dẫn cho hộ gia đình sử dụng khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường trong diện tích đất của mình cho nhu cầu xây dựng của chính hộ. Không bán ra ngoài và đối chiếu quy định của tỉnh.
Tiền cấp quyền khai thác, ký quỹ và đóng cửa mỏ
Ngoài thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản thuộc mảng thuế, doanh nghiệp khai thác còn có nghĩa vụ tiền cấp quyền khai thác khoáng sản tính theo trữ lượng hoặc sản lượng, và ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường. Cách tính và thời điểm nộp theo nghị định hướng dẫn; đây là khoản chi phí phải tính ngay trong phương án đầu tư, không phải khoản phát sinh.
Khi giấy phép hết hạn, khai thác hết trữ lượng hoặc doanh nghiệp xin trả lại giấy phép, mỏ phải làm thủ tục đóng cửa: lập đề án đóng cửa mỏ, thực hiện cải tạo phục hồi môi trường, nghiệm thu. Nhiều doanh nghiệp bỏ dở mỏ mà không đóng cửa đúng thủ tục, để lại moong sâu, bờ dốc nguy hiểm; trách nhiệm pháp lý vẫn còn và ký quỹ có thể bị sử dụng để khắc phục.
Với mỏ nhóm IV phục vụ công trình, thời hạn khai thác thường gắn với tiến độ dự án. Doanh nghiệp nên tính trước phương án hoàn trả mặt bằng, vì khu vực khai thác đất san lấp thường là đất nông nghiệp của dân, phải trả lại trong trạng thái sử dụng được.
Vì sao hồ sơ khoáng sản hay bị trả lại
Những lý do lặp lại ở nhiều tỉnh, theo phản ánh của doanh nghiệp và cán bộ thẩm định:
- Khu vực đề nghị chồng lấn với quy hoạch khác (đất rừng, đất lúa, hành lang bảo vệ công trình), chưa được rà trước.
- Báo cáo thăm dò thiếu số liệu hoặc phương pháp không phù hợp, trữ lượng không được phê duyệt.
- Hồ sơ môi trường và dự án khai thác ghi công suất, phương pháp khai thác khác nhau.
- Chưa giải quyết được đất đai: chưa thoả thuận với người sử dụng đất, chưa có phương án thuê đất.
- Doanh nghiệp đề nghị khai thác nhóm IV nhưng mục đích sử dụng không gắn với công trình cụ thể như quy định.
- Địa chỉ, tên đơn vị hành chính trong hồ sơ chưa cập nhật theo sắp xếp năm 2025.
Lý do đầu tiên là nặng nhất vì không sửa được bằng giấy tờ. Trước khi bỏ tiền khảo sát, hãy xin thông tin quy hoạch khu vực từ Sở Nông nghiệp và Môi trường. Danh mục các giấy phép đi kèm một mỏ, từ môi trường tới vật liệu nổ, bạn có thể tra thêm trên GiayPhep.com.
Mua lại mỏ, nhận chuyển nhượng quyền khai thác: kiểm tra gì trước
Giao dịch mua bán mỏ thường diễn ra dưới hai dạng: chuyển nhượng quyền khai thác khoáng sản (phải được cơ quan cấp phép chấp thuận), hoặc mua lại phần vốn của doanh nghiệp đang giữ giấy phép. Dạng thứ hai nhanh hơn về thủ tục, nhưng bên mua thừa hưởng toàn bộ nghĩa vụ và vi phạm cũ của doanh nghiệp.
Trước khi ký, bên mua nên rà: giấy phép còn bao lâu, trữ lượng còn lại thực tế so với trữ lượng được phê duyệt, tiền cấp quyền khai thác đã nộp đủ chưa, ký quỹ phục hồi môi trường đã ký đủ chưa, có quyết định xử phạt hay yêu cầu khắc phục nào đang treo không, đất đai thuê đến khi nào, có tranh chấp với dân cư xung quanh không.
Một điểm hay bị bỏ qua là ranh giới thực tế của mỏ so với toạ độ trên giấy phép. Khai thác lấn ra ngoài toạ độ là vi phạm, và bên mua sẽ gánh khi bị kiểm tra. Nên thuê đơn vị đo đạc độc lập đối chiếu hiện trạng với bản đồ khu vực được cấp phép trước khi định giá.
Khi nào nên có người làm nghề đi cùng
Thủ tục khoáng sản dài, nhiều cơ quan, nhiều chuyên môn: địa chất, mỏ, môi trường, đất đai, pháp lý doanh nghiệp. Doanh nghiệp nhỏ hiếm khi có đủ người trong nhà. Đơn vị tư vấn địa chất, mỏ thường lo phần kỹ thuật như đề án thăm dò, báo cáo trữ lượng, thiết kế mỏ; phần pháp lý của giao dịch và tranh chấp là việc của luật sư.
Ba tình huống nên có luật sư: mua bán mỏ hoặc góp vốn vào doanh nghiệp có mỏ; bị thu hồi giấy phép hoặc bị xử phạt nặng; tranh chấp đất đai, bồi thường với dân cư quanh mỏ. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có bức tranh ban đầu trước khi làm việc với cơ quan nhà nước hay đối tác.
Dù thuê ai, chủ doanh nghiệp vẫn nên tự nắm khung lớn trong bài này: nhóm khoáng sản của mình, con đường thủ tục, các khoản nghĩa vụ tài chính và nghĩa vụ đóng cửa mỏ. Biết khung giúp bạn hỏi đúng câu và đánh giá được lời tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Đào ao trên đất nhà mình rồi bán đất cho người làm đường có cần giấy phép không?
Đào ao để nuôi trồng và dùng đất tại chỗ thường không phải xin phép khai thác. Nhưng khi chở đất đi bán, bạn đang kinh doanh khoáng sản làm vật liệu san lấp và cần giấy phép theo quy định. Bán không phép có thể bị xử phạt, tịch thu.
Khoáng sản nhóm IV có phải thăm dò trước khi khai thác không?
Theo Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, khoáng sản nhóm IV có thủ tục rút gọn, không bắt buộc thăm dò như các nhóm khác. Tuy vậy vẫn phải được cấp phép, đáp ứng yêu cầu môi trường và cải tạo phục hồi sau khai thác.
Giấy phép khai thác cấp theo Luật Khoáng sản 2010 còn hiệu lực không?
Giấy phép đã cấp trước khi luật mới có hiệu lực thường tiếp tục có giá trị đến hết thời hạn, theo quy định chuyển tiếp. Khi gia hạn, điều chỉnh hoặc chuyển nhượng, thủ tục áp dụng theo luật mới. Bạn đối chiếu điều khoản chuyển tiếp với cơ quan cấp phép.
Ai cấp giấy phép khai thác đá làm vật liệu xây dựng thông thường?
Thường là Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, với Sở Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan tham mưu, tiếp nhận hồ sơ. Một số trường hợp đặc thù có thể thuộc thẩm quyền cấp bộ; đối chiếu danh mục và phân cấp trong nghị định hướng dẫn.
Chủ đầu tư dự án có được bán đất đá đào móng ra ngoài không?
Khoáng sản thu hồi trong diện tích dự án phải được đăng ký, kê khai và sử dụng theo quy định. Tự ý bán ra ngoài mà không làm thủ tục có thể bị coi là khai thác trái phép. Hãy làm việc với Sở Nông nghiệp và Môi trường trước khi chuyển giao.
Không khai thác nữa thì có được bỏ mỏ không?
Không được bỏ ngang. Doanh nghiệp phải làm thủ tục trả lại giấy phép hoặc đóng cửa mỏ, thực hiện cải tạo phục hồi môi trường và nghiệm thu. Nếu không làm, trách nhiệm vẫn còn và tiền ký quỹ có thể bị dùng để khắc phục.