Với một sản phẩm sắp ra mắt, việc nên làm đầu tiên là tra cứu và nộp đơn nhãn hiệu cho tên sản phẩm, đồng thời nộp đơn kiểu dáng (nếu bao bì hoặc hình dáng sản phẩm thật sự mới) trước bất kỳ lần công bố nào; quyền tác giả cho thiết kế được xử lý bằng hợp đồng với người thiết kế; mã số mã vạch đăng ký trước khi in bao bì. Thứ tự này không phải thói quen mà do luật: nhãn hiệu theo nguyên tắc ai nộp đơn trước được ưu tiên, còn kiểu dáng và sáng chế mất tính mới khi đã bị bộc lộ công khai.
Nhiều người khởi nghiệp làm ngược: đặt tên, in bao bì, chạy quảng cáo, đi hội chợ, rồi khi sản phẩm bắt đầu bán được mới nghĩ đến bảo hộ. Đến lúc đó tên có thể đã bị người khác nộp đơn, bao bì đã mất tính mới. Bài này đặt các việc sở hữu trí tuệ vào đúng giai đoạn của quá trình ra mắt.
Hai nguyên tắc quyết định thứ tự
Nguyên tắc thứ nhất là nộp đơn đầu tiên. Khi có nhiều đơn đăng ký nhãn hiệu trùng hoặc tương tự cho hàng hoá, dịch vụ trùng hoặc tương tự, văn bằng về nguyên tắc dành cho đơn có ngày ưu tiên hoặc ngày nộp đơn sớm nhất. Bạn dùng tên trước không có nghĩa là bạn thắng; ngoại lệ dành cho nhãn hiệu nổi tiếng hoặc đơn nộp với dụng ý xấu, nhưng chứng minh những điều đó tốn kém và không chắc chắn.
Nguyên tắc thứ hai là tính mới. Kiểu dáng công nghiệp và sáng chế chỉ được bảo hộ khi chưa bị bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn. Đăng ảnh bao bì lên mạng xã hội, trưng bày ở hội chợ, gửi catalogue cho nhà phân phối không kèm thoả thuận bảo mật đều có thể làm mất tính mới. Luật có ngoại lệ hẹp cho một số trường hợp bộc lộ trong thời gian ngắn trước khi nộp đơn, nhưng điều kiện chặt và không nên dựa vào.
Quyền tác giả thì khác: phát sinh tự động khi thiết kế được tạo ra. Câu hỏi ở đây không phải "nộp trước hay sau" mà là "quyền thuộc về ai", vì người vẽ logo, chụp ảnh, viết nội dung có thể là nhân viên, cộng tác viên hay công ty thiết kế thuê ngoài.
Mã số mã vạch không phải sở hữu trí tuệ nhưng có mặt trong danh sách vì nó quyết định bản in bao bì cuối cùng. In bao bì trước khi có mã nghĩa là in hai lần.
Lịch bảo hộ theo từng giai đoạn ra mắt
Bảng dưới gợi ý việc nên làm ở mỗi giai đoạn. Không phải sản phẩm nào cũng cần đủ các việc; cột cuối giúp bạn quyết định có làm hay không.
| Giai đoạn | Việc sở hữu trí tuệ | Việc giấy tờ đi kèm | Khi nào có thể bỏ qua |
|---|---|---|---|
| Đặt tên, phác thảo | Tra cứu nhãn hiệu; chọn tên có khả năng phân biệt | Kiểm tra tên doanh nghiệp, tên miền | Không nên bỏ qua |
| Chốt tên và logo | Nộp đơn nhãn hiệu cho nhóm hàng hoá chính và nhóm mở rộng gần | Ký hợp đồng với người thiết kế logo, ghi rõ chuyển giao quyền | Không nên bỏ qua |
| Thiết kế bao bì, hình dáng sản phẩm | Đánh giá có đủ mới để nộp đơn kiểu dáng; nộp trước khi công bố | Thoả thuận bảo mật với xưởng in, xưởng khuôn | Bao bì thông dụng, không có nét riêng |
| Hoàn thiện công thức, cơ cấu kỹ thuật | Quyết định nộp sáng chế/giải pháp hữu ích hay giữ bí mật | Hợp đồng bảo mật với nhân viên, đối tác gia công | Sản phẩm không có yếu tố kỹ thuật mới |
| Trước khi in bao bì | Rà lại quyền tác giả của mọi hình ảnh, phông chữ, nội dung trên bao bì | Mã số mã vạch, nội dung nhãn hàng hoá, công bố hoặc hợp quy theo ngành | Không nên bỏ qua |
| Ra mắt, mở rộng | Theo dõi đơn, giám sát đơn tương tự, cân nhắc bảo hộ nước ngoài | Lưu bằng chứng sử dụng nhãn hiệu | Thị trường chỉ trong nước và nhỏ |
Điểm mấu chốt nằm ở hàng thứ ba: kiểu dáng phải nộp trước khi bao bì xuất hiện công khai ở bất cứ đâu. Nếu cần thử thị trường bằng bao bì mới, hãy nộp đơn trước rồi mới thử.
Nhãn hiệu: ba việc làm sớm
Tra cứu trước khi yêu tên. Tra trên cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ các nhãn hiệu trùng hoặc gần giống trong cùng nhóm hàng hoá, dịch vụ. Một cái tên đã có người nộp đơn cho sản phẩm cùng loại là cái tên nên bỏ sớm, trước khi tốn tiền thiết kế.
Chọn tên có khả năng phân biệt. Tên mô tả trực tiếp sản phẩm (kiểu "trà sữa ngon", "cà phê nguyên chất") khó được bảo hộ vì thiếu khả năng phân biệt. Tên tự đặt, ít liên quan trực tiếp đến tính chất sản phẩm, có cơ hội tốt hơn.
Nộp đúng và đủ nhóm. Nhãn hiệu được bảo hộ theo danh mục hàng hoá, dịch vụ ghi trong đơn. Nộp cho nhóm hiện tại và cân nhắc nhóm bạn đã có kế hoạch mở rộng gần. Danh mục không được mở rộng thêm sau khi nộp; muốn thêm phải nộp đơn mới.
Tách phần chữ và phần hình khi cần. Nếu logo còn có thể đổi trong vài năm tới nhưng tên thì giữ lâu dài, nhiều doanh nghiệp nộp riêng một đơn cho phần chữ của tên. Khi đổi logo, quyền với tên vẫn còn nguyên, không phải bắt đầu lại từ đầu.
Giữ hồ sơ tra cứu và ngày nộp. Lưu bản kết quả tra cứu, tờ khai, biên lai nộp đơn. Khi đối tác, nhà phân phối hay nhà đầu tư hỏi về tình trạng nhãn hiệu, bạn có ngay số đơn, ngày nộp, danh mục nhóm để trả lời, thay vì nói chung chung "đang làm".
Thiết kế nhãn, hình minh hoạ, nội dung: ai nắm quyền tác giả
Bao bì của một sản phẩm thường chứa nhiều tác phẩm nhỏ: logo, hình minh hoạ, ảnh chụp sản phẩm, đoạn giới thiệu, đôi khi cả phông chữ đặc biệt. Mỗi thứ có thể thuộc về một người khác nhau. Nếu bạn không có quyền với một trong số đó, bao bì đã in có thể bị yêu cầu thu hồi.
Với tác phẩm do nhân viên tạo ra trong nhiệm vụ được giao, pháp luật có quy định về chủ sở hữu, nhưng hợp đồng lao động và quy chế nội bộ nên ghi rõ để tránh tranh cãi. Với người thiết kế tự do hoặc công ty thiết kế, hợp đồng phải ghi rõ chuyển nhượng quyền tài sản đối với tác phẩm (hoặc cấp quyền sử dụng độc quyền), phạm vi lãnh thổ, thời hạn, và cam kết tác phẩm không sao chép của người khác.
Ảnh và hình minh hoạ lấy từ kho ảnh có giấy phép sử dụng riêng: một số giấy phép không cho dùng làm phần chính của bao bì hay nhãn hiệu. Phông chữ cũng có giấy phép, và giấy phép dùng trên máy tính không chắc bao gồm việc in lên hàng nghìn bao bì thương mại.
Lưu toàn bộ file gốc, bản phác thảo, hợp đồng, biên bản bàn giao. Khi cần đăng ký nhãn hiệu cho logo hoặc đăng ký quyền tác giả, đây chính là chứng cứ bạn có quyền nộp đơn.
Danh sách tám việc trước ngày ra mắt
Trước ngày đưa sản phẩm lên kệ hoặc lên sàn, soát lại danh sách dưới đây. Mỗi mục nên có người chịu trách nhiệm và hồ sơ lưu kèm.
- Đơn nhãn hiệu đã nộp, có số đơn và ngày nộp; đã lưu bản tra cứu trước khi nộp.
- Đơn kiểu dáng (nếu có) đã nộp trước mọi lần công bố bao bì, hình dáng sản phẩm.
- Quyết định về sáng chế hoặc bí mật kinh doanh đã được đưa ra và ghi lại; hợp đồng bảo mật với đối tác đã ký.
- Hợp đồng với người thiết kế, chụp ảnh, viết nội dung đã có điều khoản về quyền tác giả.
- Mã số mã vạch đã cấp, sản phẩm đã khai báo, mã in thử quét được.
- Nhãn hàng hoá đủ nội dung bắt buộc theo quy định về nhãn và theo ngành hàng.
- Thủ tục chất lượng theo ngành (công bố sản phẩm, hợp quy, giấy chứng nhận cơ sở) đã hoàn tất.
- Tên miền, tài khoản mạng xã hội trùng tên sản phẩm đã được giữ chỗ.
Trong lúc đơn nhãn hiệu đang chờ xét, bạn vẫn được dùng tên đó, nhưng không nên ghi ký hiệu thể hiện nhãn hiệu đã đăng ký khi chưa có văn bằng.
Ngân sách hạn chế: ưu tiên gì, khi nào cần người làm nghề
Nếu chỉ làm được một việc, hãy nộp đơn nhãn hiệu cho tên sản phẩm chính. Đây là tài sản dễ bị chiếm nhất, khó lấy lại nhất và rẻ nhất để bảo vệ sớm. Việc thứ hai là ký hợp đồng thiết kế có điều khoản quyền tác giả, gần như không tốn thêm chi phí. Việc thứ ba là mã số mã vạch trước khi in bao bì.
Kiểu dáng đáng làm khi hình dáng sản phẩm hoặc bao bì thực sự là lợi thế cạnh tranh, dễ bị nhái và bạn định bán lâu dài. Bao bì hộp giấy thông thường với hình in khác biệt thì phần in thường được bảo vệ bằng nhãn hiệu và quyền tác giả tốt hơn là kiểu dáng.
Một khoản thường bị quên là chi phí giữ quyền sau khi có văn bằng: gia hạn nhãn hiệu theo chu kỳ, gia hạn kiểu dáng, phí duy trì sáng chế hằng năm, phí duy trì mã số mã vạch. Khi lập ngân sách ra mắt, hãy ghi luôn các khoản định kỳ này vào kế hoạch tài chính nhiều năm, để quyền đã tốn công xác lập không mất chỉ vì quên một kỳ nộp.
Sáng chế cần cân nhắc kỹ nhất, vì chi phí theo đuổi và duy trì lớn, thời gian xét dài, và phải công khai giải pháp. Đây là lúc nên có người làm nghề sở hữu trí tuệ tư vấn.
Khi bạn chưa chắc sản phẩm cần những giấy phép lưu thông nào, có thể xem hồ sơ từng loại giấy phép theo lĩnh vực trên GiayPhep.com trước khi lập kế hoạch ra mắt.
Câu hỏi thường gặp
Đang chờ cấp văn bằng nhãn hiệu thì có được bán hàng mang tên đó không?
Được. Pháp luật không cấm dùng nhãn hiệu khi đơn đang chờ xét. Rủi ro là nếu đơn bị từ chối vì trùng với nhãn hiệu có trước, bạn có thể phải đổi tên. Vì vậy tra cứu kỹ trước khi nộp vẫn là bước quan trọng nhất.
Đã đăng ảnh bao bì lên mạng thì còn nộp đơn kiểu dáng được không?
Việc bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn có thể làm mất tính mới. Luật có ngoại lệ hẹp cho một số trường hợp bộc lộ trong thời gian ngắn, nhưng phải đáp ứng điều kiện cụ thể. Bạn nên hỏi người làm nghề sở hữu trí tuệ càng sớm càng tốt để đánh giá còn cơ hội không.
Có nên đăng ký nhãn hiệu trước khi thành lập công ty không?
Cá nhân có quyền nộp đơn nhãn hiệu cho hàng hoá, dịch vụ mình kinh doanh. Tuy nhiên nếu sắp lập công ty, cần tính trước chuyện chuyển nhượng nhãn hiệu sang công ty sau này, vì chuyển nhượng phải làm hợp đồng và đăng ký với Cục Sở hữu trí tuệ.
Thuê thiết kế logo mà hợp đồng không ghi gì về bản quyền thì sao?
Khi hợp đồng im lặng, việc ai nắm quyền tài sản đối với logo có thể gây tranh cãi. Cách xử lý là ký bổ sung văn bản chuyển nhượng quyền tác giả với người thiết kế, càng sớm càng tốt, trước khi nộp đơn nhãn hiệu hoặc in bao bì số lượng lớn.
Sản phẩm chỉ bán trong nước có cần bảo hộ ở nước ngoài không?
Nếu chưa có kế hoạch xuất khẩu hay bán qua sàn quốc tế, chưa cần. Nhưng nếu có khả năng, nên tính trước vì quyền ưu tiên từ đơn đầu tiên tại Việt Nam chỉ kéo dài một thời gian giới hạn để nộp đơn ở nước khác.
Ghi ký hiệu nhãn hiệu đã đăng ký lên bao bì khi đơn đang chờ có được không?
Không nên. Ký hiệu thể hiện nhãn hiệu đã đăng ký chỉ phù hợp khi đã có văn bằng còn hiệu lực. Ghi khi chưa có văn bằng có thể bị coi là chỉ dẫn sai lệch, gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng và đối tác.