Ngân hàng, cửa hàng xe, công ty du lịch hay nền tảng thương mại điện tử chỉ được bán bảo hiểm khi làm đại lý bảo hiểm có hợp đồng với doanh nghiệp bảo hiểm và có nhân viên đủ điều kiện tư vấn, hoặc khi chỉ đóng vai giới thiệu, hiển thị theo đúng thoả thuận với doanh nghiệp bảo hiểm. Bán kèm theo kiểu bắt buộc mua một sản phẩm không bắt buộc mới được vay, mới được giao xe là hành vi luật hiện hành cấm.
Bảo hiểm ngày càng được bán ở những nơi không phải công ty bảo hiểm: quầy giao dịch ngân hàng, cửa hàng xe máy, trang thanh toán vé máy bay, ứng dụng gọi xe. Kênh bán mới giúp người dùng mua tiện hơn, nhưng cũng sinh ra nhiều khiếu nại về ép mua, tư vấn sai, khó huỷ. Bài này giải thích từ hai phía: doanh nghiệp muốn bán bảo hiểm qua kênh của mình cần gì, và người mua có những quyền gì.
Vì sao bán bảo hiểm ở quầy ngân hàng phải là đại lý
Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, chỉ doanh nghiệp bảo hiểm, đại lý bảo hiểm và doanh nghiệp môi giới bảo hiểm được tham gia khâu phân phối sản phẩm. Ngân hàng, công ty tài chính, doanh nghiệp bán lẻ muốn tư vấn, chào bán bảo hiểm cho khách của mình phải ký hợp đồng đại lý với doanh nghiệp bảo hiểm, trở thành tổ chức đại lý. Không có con đường thứ tư kiểu "giới thiệu ăn hoa hồng" mà vẫn tư vấn sản phẩm.
Khi đã là tổ chức đại lý, nhân viên trực tiếp tư vấn phải có chứng chỉ phù hợp với nhóm sản phẩm. Tổ chức đại lý còn phải có quy trình lưu hồ sơ tư vấn, cơ chế kiểm soát chất lượng bán hàng, và chịu trách nhiệm với khách về hành vi của nhân viên. Doanh nghiệp bảo hiểm vẫn chịu trách nhiệm cuối cùng về hoạt động của đại lý do mình giao.
Những năm gần đây, khiếu nại về bảo hiểm bán qua ngân hàng, nhất là bảo hiểm liên kết đầu tư, khiến cơ quan quản lý siết lại kênh này. Luật sửa đổi và các văn bản hướng dẫn đã bổ sung các giới hạn như cấm gắn việc mua bảo hiểm không bắt buộc với việc cung cấp dịch vụ ngân hàng, và giới hạn thời điểm chào bán bảo hiểm liên kết đầu tư quanh thời điểm giải ngân khoản vay. Khoảng thời gian cụ thể và phạm vi sản phẩm bạn đối chiếu văn bản hiện hành, vì đây là mảng đang được điều chỉnh liên tục.
Ba kênh phổ biến và điều kiện của từng kênh
Bảng dưới gom ba kênh bán ngoài công ty bảo hiểm mà người mua hay gặp nhất, cùng yêu cầu cơ bản và chỗ dễ vi phạm.
| Kênh | Tư cách cần có | Sản phẩm thường bán | Chỗ dễ vi phạm |
|---|---|---|---|
| Ngân hàng, công ty tài chính | Tổ chức đại lý bảo hiểm, nhân viên có chứng chỉ phù hợp | Bảo hiểm khoản vay, nhân thọ, sức khoẻ, tài sản thế chấp | Gắn mua bảo hiểm không bắt buộc với giải ngân; tư vấn bảo hiểm liên kết đầu tư như sản phẩm tiết kiệm |
| Cửa hàng xe, đại lý ô tô, xe máy | Tổ chức đại lý bảo hiểm cho sản phẩm bán tại quầy | Bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự chủ xe, bảo hiểm vật chất xe | Không giao giấy chứng nhận bảo hiểm cho khách; thu phí cao hơn biểu phí; ép mua gói tự nguyện để được giao xe |
| Nền tảng thương mại điện tử, ứng dụng | Tổ chức đại lý, hoặc chỉ hiển thị, chuyển khách về doanh nghiệp bảo hiểm theo thoả thuận | Bảo hiểm chuyến đi, trễ chuyến, thiết bị điện tử, sức khoẻ ngắn hạn | Đánh dấu sẵn ô mua bảo hiểm khi thanh toán; không cung cấp quy tắc, điều khoản trước khi khách trả tiền |
Dòng cuối thể hiện một ranh giới quan trọng: nền tảng chỉ hiển thị quảng cáo và chuyển khách sang trang của doanh nghiệp bảo hiểm thì khác với nền tảng tự tư vấn, thu phí và cấp giấy chứng nhận. Vai càng sâu, điều kiện càng giống tổ chức đại lý.
Giới thiệu, bán kèm và ép mua: phân biệt cho đúng
Giới thiệu là được. Nhân viên ngân hàng giới thiệu rằng khách có thể mua bảo hiểm khoản vay để bảo vệ người thân nếu mình gặp rủi ro, đưa tài liệu sản phẩm, để khách tự quyết. Đây là hoạt động bình thường của tổ chức đại lý.
Yêu cầu bảo hiểm tài sản bảo đảm có thể hợp lý. Ngân hàng có quyền yêu cầu tài sản thế chấp được bảo hiểm để bảo vệ chính tài sản đó, nhưng thông lệ đúng là để khách được chọn doanh nghiệp bảo hiểm, không bắt mua tại một nơi duy nhất do ngân hàng chỉ định.
Ép mua là không được. Ra điều kiện "không mua bảo hiểm nhân thọ thì không giải ngân", hay âm thầm trừ phí bảo hiểm vào số tiền vay mà khách không ký hợp đồng bảo hiểm riêng, là hành vi luật hiện hành cấm. Khách có quyền từ chối và phản ánh.
Bán kèm bằng thiết kế giao diện cũng là ép. Ô mua bảo hiểm được đánh dấu sẵn khi đặt vé, người dùng phải tự bỏ chọn, là cách bán kèm bị phê phán nhiều. Quy định về bảo vệ người tiêu dùng và thương mại điện tử nhìn chung yêu cầu khách chủ động đồng ý.
Bắt buộc hay tự nguyện: những sản phẩm người mua hay nhầm ở quầy
Nhiều tranh cãi ở kênh trung gian bắt nguồn từ việc người bán nói mập mờ một sản phẩm là "bắt buộc". Bảng dưới phân loại vài sản phẩm hay gặp; danh mục bảo hiểm bắt buộc do luật quy định, bạn đối chiếu bản hiện hành khi cần.
| Sản phẩm | Tính chất | Hay gặp ở đâu | Điều người mua nên biết |
|---|---|---|---|
| Bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới | Bắt buộc theo luật | Cửa hàng xe, trạm đăng kiểm, ứng dụng | Bắt buộc là phải có, nhưng bạn được chọn doanh nghiệp bảo hiểm, không buộc mua tại cửa hàng |
| Bảo hiểm cháy nổ bắt buộc | Bắt buộc với cơ sở thuộc diện theo quy định PCCC | Ngân hàng khi thế chấp nhà xưởng, môi giới | Chỉ bắt buộc với cơ sở thuộc diện; nhà ở thông thường không mặc nhiên thuộc diện |
| Bảo hiểm vật chất xe, người ngồi trên xe | Tự nguyện | Cửa hàng xe, đại lý ô tô | Có thể có ích nhưng không được gộp vào như điều kiện giao xe |
| Bảo hiểm khoản vay, sức khoẻ, nhân thọ | Tự nguyện | Ngân hàng, công ty tài chính | Không phải điều kiện để được vay; mua hay không là quyền của bạn |
| Bảo hiểm chuyến đi, trễ chuyến, thiết bị | Tự nguyện | Nền tảng đặt vé, cửa hàng điện máy | Đọc điều khoản loại trừ, kiểm tra xem thẻ tín dụng hay hợp đồng khác đã có quyền lợi tương tự chưa |
Khi nghe "cái này bắt buộc", câu hỏi nên đặt lại là: bắt buộc theo quy định nào, và có bắt buộc mua tại chính nơi này không. Hai câu hỏi đó đủ để tách phần lớn trường hợp bán kèm khỏi nghĩa vụ thật.
Quyền của người mua bảo hiểm qua kênh trung gian
Mua ở quầy ngân hàng hay trên ứng dụng không làm giảm quyền của bạn so với mua trực tiếp. Những quyền nên nhớ:
- Được cung cấp quy tắc, điều khoản, biểu phí và giải thích quyền lợi, điều khoản loại trừ trước khi giao kết, không phải sau khi đã trả tiền.
- Được biết người tư vấn là đại lý của doanh nghiệp bảo hiểm nào, có chứng chỉ phù hợp không.
- Với hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, sức khoẻ có thời hạn dài, có một khoảng thời gian cân nhắc theo luật để huỷ hợp đồng và nhận lại phí đã đóng sau khi trừ một số chi phí hợp lý, nếu thấy không phù hợp. Độ dài và điều kiện cụ thể bạn đọc trong hợp đồng và luật hiện hành.
- Được nhận giấy chứng nhận bảo hiểm hoặc hợp đồng, bản giấy hoặc bản điện tử có giá trị, để dùng khi cần bồi thường.
- Được khiếu nại tới doanh nghiệp bảo hiểm, tới tổ chức đại lý, và khi không được giải quyết thì tới cơ quan quản lý bảo hiểm thuộc Bộ Tài chính hoặc cơ quan bảo vệ người tiêu dùng.
Với bảo hiểm liên kết đầu tư mua qua ngân hàng, quy định hiện hành còn yêu cầu những bước xác nhận bổ sung như ghi âm, ghi hình hoặc xác nhận khách hiểu sản phẩm. Nếu bạn chưa từng được làm những bước này, đó là thông tin hữu ích khi khiếu nại.
Doanh nghiệp muốn mở kênh bán bảo hiểm: các bước nên làm
Nếu bạn điều hành một cửa hàng, một chuỗi bán lẻ hay một ứng dụng và muốn bán bảo hiểm cho khách của mình, trình tự hợp lý gồm:
- Xác định vai muốn đóng: chỉ hiển thị và chuyển khách, hay trực tiếp tư vấn và thu phí như tổ chức đại lý.
- Rà ngành nghề trên đăng ký doanh nghiệp, bổ sung ngành đại lý bảo hiểm nếu đóng vai đại lý.
- Đàm phán và ký hợp đồng đại lý với doanh nghiệp bảo hiểm, nêu rõ sản phẩm được bán, hoa hồng, trách nhiệm hai bên.
- Bố trí nhân viên có chứng chỉ đúng nhóm sản phẩm, đào tạo kịch bản tư vấn không ép mua.
- Thiết kế quy trình: khách được xem quy tắc, điều khoản trước khi trả tiền; không đánh dấu sẵn; lưu bằng chứng khách đồng ý.
- Lập kênh tiếp nhận khiếu nại và quy trình phối hợp với doanh nghiệp bảo hiểm khi khách yêu cầu bồi thường hoặc huỷ hợp đồng.
Bước năm là chỗ quyết định kênh của bạn có bền hay không. Một kênh bán nhiều nhưng khiếu nại dày sẽ sớm bị doanh nghiệp bảo hiểm chấm dứt hợp đồng hoặc bị cơ quan quản lý kiểm tra.
Ví dụ giả định và khi nào cần hỗ trợ pháp lý
Ví dụ giả định: anh C ở Thanh Hoá vay tiêu dùng tại một công ty tài chính, khi nhận tiền mới phát hiện số tiền thực nhận thấp hơn số vay vì đã bị trừ phí một gói bảo hiểm sức khoẻ mà anh nghĩ là "phí hồ sơ". Anh không nhớ mình ký hợp đồng bảo hiểm riêng nào. Đây là dạng tình huống người mua có quyền đề nghị công ty tài chính và doanh nghiệp bảo hiểm cung cấp bằng chứng giao kết, yêu cầu huỷ và hoàn phí nếu không có sự đồng ý đúng quy định.
Trình tự hợp lý là gửi khiếu nại bằng văn bản tới cả công ty tài chính và doanh nghiệp bảo hiểm, giữ bản sao hợp đồng vay, chứng từ giải ngân, tin nhắn tư vấn. Nếu sau thời hạn trả lời mà không được giải quyết, có thể phản ánh tới cơ quan quản lý bảo hiểm thuộc Bộ Tài chính hoặc cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Với số tiền lớn hoặc nhiều người cùng bị như vậy, nên hỏi luật sư để chọn đường khiếu nại hay khởi kiện. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng trước khi gửi văn bản đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng bắt mua bảo hiểm mới cho vay có đúng không?
Ngân hàng có thể yêu cầu tài sản thế chấp được bảo hiểm, nhưng không được ép khách mua bảo hiểm không bắt buộc như nhân thọ, sức khoẻ làm điều kiện để được vay. Bạn có quyền từ chối, ghi nhận lại cuộc trao đổi và phản ánh nếu bị ép.
Mua bảo hiểm xe máy ở cửa hàng có được giấy chứng nhận ngay không?
Bạn có quyền nhận giấy chứng nhận bảo hiểm, bản giấy hoặc bản điện tử hợp lệ, ngay khi đã trả phí. Nếu cửa hàng chỉ thu tiền mà không giao giấy chứng nhận, hãy yêu cầu cung cấp hoặc liên hệ doanh nghiệp bảo hiểm để kiểm tra.
Ô bảo hiểm được đánh dấu sẵn khi mua vé máy bay thì có huỷ được không?
Tuỳ điều khoản sản phẩm và thời điểm. Nhiều sản phẩm ngắn hạn cho phép huỷ trước ngày hiệu lực. Bạn nên liên hệ ngay nền tảng hoặc doanh nghiệp bảo hiểm, và phản ánh nếu không được thông báo rõ trước khi thanh toán.
Thời gian cân nhắc của hợp đồng bảo hiểm nhân thọ dùng để làm gì?
Đó là khoảng thời gian luật cho bên mua đọc kỹ hợp đồng sau khi nhận, nếu thấy không phù hợp thì huỷ và nhận lại phí đã đóng sau khi trừ một số chi phí hợp lý. Độ dài cụ thể ghi trong hợp đồng và luật hiện hành.
Nhân viên ngân hàng tư vấn bảo hiểm có cần chứng chỉ không?
Có. Ngân hàng bán bảo hiểm với tư cách tổ chức đại lý, nhân viên trực tiếp tư vấn phải có chứng chỉ đại lý phù hợp với nhóm sản phẩm. Bạn có quyền hỏi người tư vấn về điều này.
Ứng dụng chỉ hiển thị quảng cáo bảo hiểm có phải làm đại lý không?
Nếu ứng dụng chỉ hiển thị và chuyển bạn sang trang của doanh nghiệp bảo hiểm để mua, vai của nó gần với quảng cáo. Nếu ứng dụng tư vấn, thu phí và cấp giấy chứng nhận, nó cần tư cách tổ chức đại lý theo quy định.