Có chứng chỉ hành nghề nghĩa là bạn đủ năng lực làm nghề, nhưng việc tự nhận việc và thu tiền với tư cách cá nhân còn phụ thuộc luật ngành có cho phép hành nghề cá nhân hay không. Có nghề cho phép cá nhân hành nghề độc lập trong phạm vi nhất định, như kiến trúc sư hay một số công việc xây dựng; có nghề chỉ cho hành nghề thông qua tổ chức, như kiểm toán viên, thẩm định viên về giá hay công chứng viên. Dù được hành nghề cá nhân, bạn vẫn thường phải đăng ký kinh doanh hoặc đăng ký hành nghề theo quy định.
Bài viết làm rõ ranh giới giữa "được làm nghề" và "được kinh doanh dịch vụ", điểm qua mô hình hành nghề của các nghề phổ biến, những đăng ký cần có khi tự làm, ranh giới của việc làm thêm ngoài giờ và các bước bắt đầu một cách hợp pháp.
Được làm nghề chưa chắc được kinh doanh dịch vụ
Chứng chỉ hành nghề trả lời câu hỏi về năng lực của một con người. Còn việc người đó đứng ra ký hợp đồng với khách, nhận tiền, chịu trách nhiệm với khách hàng là câu hỏi về kinh doanh dịch vụ, do một lớp quy định khác điều chỉnh. Nhiều luật ngành tách bạch hai lớp này: người có chứng chỉ chỉ được cung cấp dịch vụ cho khách hàng thông qua một tổ chức đủ điều kiện, hoặc phải đăng ký hình thức hành nghề trước khi tự nhận việc.
Lý do của cách tiếp cận này nằm ở trách nhiệm. Một tổ chức hành nghề có quy trình kiểm soát chất lượng, có người phụ trách, có thể có bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, và có tư cách để cơ quan quản lý thanh tra. Một cá nhân làm tự do không có những lớp bảo vệ đó, nên với những nghề rủi ro cao cho bên thứ ba hoặc cho thị trường, luật buộc phải đi qua tổ chức.
Vì thế trước khi nhận việc riêng, câu hỏi cần đặt ra không phải là "mình có chứng chỉ chưa", mà là "luật ngành của mình cho phép hành nghề dưới hình thức nào".
Mô hình hành nghề của một số nghề phổ biến
Bảng dưới mô tả hướng chung để bạn định vị. Phạm vi cụ thể của hành nghề cá nhân, điều kiện đăng ký và các ngoại lệ bạn đối chiếu luật ngành và văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Nghề | Hình thức hành nghề thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kiến trúc sư | Hành nghề độc lập hoặc trong tổ chức hành nghề kiến trúc | Luật Kiến trúc có quy định riêng về kiến trúc sư hành nghề độc lập |
| Cá nhân hoạt động xây dựng | Chủ yếu trong tổ chức; một số công việc cá nhân được hành nghề độc lập | Phạm vi độc lập giới hạn theo loại, cấp công trình |
| Kế toán viên | Trong doanh nghiệp dịch vụ kế toán hoặc hộ kinh doanh dịch vụ kế toán | Phải đăng ký hành nghề dịch vụ kế toán theo quy định |
| Kiểm toán viên | Chỉ trong doanh nghiệp kiểm toán | Không có hình thức kiểm toán viên tự do ký báo cáo |
| Thẩm định viên về giá | Trong doanh nghiệp thẩm định giá | Chứng thư phát hành nhân danh doanh nghiệp |
| Luật sư | Trong tổ chức hành nghề luật sư hoặc hành nghề với tư cách cá nhân theo hợp đồng lao động | Phải là thành viên đoàn luật sư |
| Công chứng viên | Chỉ trong tổ chức hành nghề công chứng | Không có công chứng viên hành nghề tự do |
| Bác sĩ, dược sĩ | Hành nghề tại cơ sở có giấy phép; tự mở phòng khám, nhà thuốc là thành lập cơ sở | Cơ sở phải có giấy phép riêng ngoài chứng chỉ của người |
Với môi giới bất động sản, Luật Kinh doanh bất động sản năm 2023 siết lại theo hướng gắn người hành nghề với doanh nghiệp dịch vụ môi giới hoặc sàn giao dịch; bạn đọc quy định hiện hành trước khi nhận môi giới với tư cách cá nhân.
Được hành nghề cá nhân vẫn phải đăng ký gì
Ngay cả với nghề cho phép cá nhân tự làm, "tự do" không có nghĩa là không cần giấy tờ. Tuỳ nghề, bạn có thể cần một hoặc nhiều thứ sau:
- Đăng ký hộ kinh doanh hoặc thành lập doanh nghiệp nếu hoạt động dịch vụ thường xuyên, có thu nhập từ khách hàng.
- Đăng ký hành nghề với cơ quan quản lý ngành hoặc tổ chức nghề nghiệp, khác với việc chỉ có chứng chỉ.
- Bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp nếu ngành bắt buộc với hình thức hành nghề đó.
- Thực hiện nghĩa vụ thuế với thu nhập từ dịch vụ; phần này do cơ quan thuế quản lý và bạn có thể tìm hiểu thêm trên các trang chuyên về thuế như ThueSo.
- Hợp đồng dịch vụ bằng văn bản với khách hàng, ghi rõ phạm vi, trách nhiệm và giới hạn trách nhiệm.
- Duy trì cập nhật kiến thức và lưu hồ sơ nghề nghiệp như người hành nghề trong tổ chức.
Một số người chọn làm qua một doanh nghiệp quen để khỏi đăng ký. Cách này chỉ hợp pháp khi bạn thật sự làm việc cho doanh nghiệp đó theo hợp đồng phù hợp, văn bản phát hành nhân danh doanh nghiệp và doanh nghiệp kiểm soát chất lượng công việc.
Ranh giới của việc làm thêm ngoài giờ
Nhân danh ai khi ký. Nếu bạn ký văn bản chuyên môn bằng tư cách cá nhân trong khi nghề chỉ cho phép phát hành qua tổ chức, văn bản đó có thể không có giá trị và bạn vi phạm điều kiện hành nghề, dù chuyên môn đúng.
Xung đột với hợp đồng lao động. Nhiều hợp đồng có điều khoản không cạnh tranh, bảo mật hoặc yêu cầu được đồng ý trước khi làm thêm. Vi phạm có thể dẫn tới kỷ luật hoặc tranh chấp lao động.
Đang đứng tên phụ trách chuyên môn ở một nơi. Nhận việc riêng với vai trò tương tự có thể đụng giới hạn đứng tên một nơi hoặc yêu cầu có mặt của ngành. Đây là chỗ nhiều người vướng mà không biết.
Làm giúp người quen không lấy tiền. Không thu tiền không xoá trách nhiệm chuyên môn. Một bản vẽ, một ý kiến định giá hay một đơn thuốc "giúp" vẫn gắn với chữ ký và chứng chỉ của bạn nếu có sự cố.
Thu nhập phát sinh. Thu nhập từ việc làm thêm vẫn phải kê khai theo quy định thuế. Không đăng ký và không kê khai là rủi ro chồng rủi ro.
Hành nghề cá nhân hay lập tổ chức: cân nhắc gì
Với nghề cho phép cả hai, lựa chọn phụ thuộc quy mô công việc và mức chịu rủi ro. Hành nghề cá nhân hoặc qua hộ kinh doanh gọn nhẹ, ít thủ tục, phù hợp khi bạn làm một mình với khối lượng vừa phải. Nhưng trách nhiệm với khách hàng thường là trách nhiệm của chính bạn, bằng tài sản của bạn.
Thành lập doanh nghiệp tốn công hơn ở khâu đăng ký, sổ sách và tuân thủ, nhưng tách bạch tài sản cá nhân với hoạt động kinh doanh ở mức độ nhất định, dễ ký hợp đồng với khách hàng lớn, dễ tuyển người và dễ đáp ứng điều kiện khi sau này muốn xin giấy phép của tổ chức. Với nghề buộc phải hành nghề qua tổ chức, đây là con đường duy nhất nếu bạn muốn tự làm chủ.
Một tiêu chí thực tế: hãy tưởng tượng sự cố nghiêm trọng nhất có thể xảy ra với công việc của bạn và ai sẽ phải bồi thường. Nếu câu trả lời là một khoản bạn không gánh nổi, hình thức tổ chức cùng bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp là đáng cân nhắc. Với lựa chọn cấu trúc phức tạp, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi quyết định.
Ví dụ giả định: một kỹ sư nhận thiết kế ngoài giờ
Ví dụ giả định: anh P. là kỹ sư kết cấu có chứng chỉ hành nghề thiết kế, làm việc toàn thời gian cho một công ty tư vấn ở Đà Nẵng và đang đứng tên chủ trì thiết kế trong hồ sơ năng lực của công ty. Một người quen nhờ anh thiết kế kết cấu cho căn nhà phố bốn tầng, trả thù lao trực tiếp. Anh làm vào buổi tối, ký tên mình trên bản vẽ và giao cho chủ nhà nộp hồ sơ xin phép xây dựng.
Nhìn qua, việc này giống một hợp đồng nhỏ giữa hai cá nhân. Nhìn kỹ thì có ít nhất bốn câu hỏi. Công trình đó có thuộc phạm vi cá nhân được hành nghề độc lập hay phải do tổ chức đủ điều kiện thiết kế? Anh có đăng ký gì để kinh doanh dịch vụ này chưa? Hợp đồng lao động với công ty có điều khoản về làm thêm hay không cạnh tranh không? Và nếu có sự cố kết cấu, ai bồi thường, bằng tài sản nào?
Không câu hỏi nào nói rằng anh P. thiếu chuyên môn. Chúng chỉ ra rằng chứng chỉ của anh giải quyết được phần năng lực, còn phần tư cách hành nghề và trách nhiệm thì anh chưa thu xếp. Cách làm an toàn hơn là kiểm tra phạm vi hành nghề độc lập theo quy định hiện hành, thoả thuận rõ với công ty, hoặc nhận việc thông qua chính công ty để bản vẽ được phát hành bởi tổ chức đủ điều kiện.
Bắt đầu tự hành nghề một cách hợp pháp
Nếu đã quyết định tự làm, bạn có thể đi theo thứ tự sau để không bỏ sót lớp nào:
- Đọc luật ngành để xác định nghề của bạn cho phép hành nghề cá nhân hay buộc qua tổ chức, phạm vi được phép là gì.
- Kiểm tra chứng chỉ còn hiệu lực, phạm vi khớp với công việc định nhận, nghĩa vụ cập nhật kiến thức đã đủ.
- Chọn hình thức: đăng ký hành nghề cá nhân, hộ kinh doanh hay doanh nghiệp, rồi làm thủ tục tại cơ quan đăng ký kinh doanh.
- Làm thủ tục đăng ký hành nghề hoặc xin giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ nếu ngành yêu cầu.
- Thu xếp bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp nếu bắt buộc hoặc nếu rủi ro công việc lớn.
- Soạn mẫu hợp đồng dịch vụ, quy trình lưu hồ sơ và thực hiện nghĩa vụ thuế từ ngày bắt đầu có thu nhập.
- Rút tên khỏi vị trí phụ trách chuyên môn ở nơi cũ nếu ngành giới hạn đứng tên một nơi.
Mỗi bước trên đều có thủ tục cụ thể. Bạn có thể xem hồ sơ từng loại giấy phép trên GiayPhep.com để biết loại giấy nào áp cho dịch vụ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Kế toán viên có chứng chỉ có được nhận làm sổ cho vài công ty nhỏ không?
Nhận làm dịch vụ kế toán cho doanh nghiệp khác là kinh doanh dịch vụ kế toán, cần đăng ký hành nghề và hoạt động qua doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh dịch vụ kế toán đủ điều kiện. Làm kế toán theo hợp đồng lao động cho một doanh nghiệp là chuyện khác.
Kiến trúc sư có chứng chỉ có được tự thiết kế nhà cho khách không?
Luật Kiến trúc cho phép kiến trúc sư hành nghề độc lập trong phạm vi nhất định, kèm điều kiện đăng ký. Bạn đối chiếu phạm vi công trình được phép, nghĩa vụ đăng ký và các quy định liên quan trong Luật Xây dựng trước khi nhận việc.
Bác sĩ có giấy phép hành nghề có được khám tại nhà cho bệnh nhân không?
Khám chữa bệnh tại nhà người bệnh là một hình thức tổ chức có quy định riêng, thường gắn với cơ sở khám chữa bệnh có giấy phép. Có giấy phép hành nghề cá nhân chưa đủ để tự tổ chức khám tại nhà, cần đối chiếu quy định của Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.
Làm thêm cho công ty khác có cần xin phép công ty đang làm không?
Luật lao động cho phép người lao động giao kết nhiều hợp đồng, nhưng hợp đồng hiện tại có thể có điều khoản riêng. Ngoài ra, giới hạn đứng tên phụ trách và yêu cầu có mặt của ngành cũng có thể hạn chế việc làm thêm.
Hành nghề cá nhân có cần con dấu không?
Cá nhân không có con dấu như doanh nghiệp. Văn bản chuyên môn do cá nhân hành nghề độc lập phát hành thường dựa vào chữ ký, số chứng chỉ và thông tin đăng ký hành nghề. Yêu cầu cụ thể về hình thức văn bản do luật ngành quy định.
Nếu làm sai khi hành nghề cá nhân thì ai bồi thường?
Thường chính người hành nghề chịu trách nhiệm bồi thường theo hợp đồng và pháp luật dân sự. Bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, nếu có, có thể chi trả một phần theo điều khoản của hợp đồng bảo hiểm.