Phần lớn đơn kiểu dáng công nghiệp bị từ chối vì ba nhóm lý do: kiểu dáng đã bị bộc lộ trước ngày nộp đơn (thường do chính chủ đơn đăng bán, trưng bày), kiểu dáng không khác biệt đáng kể so với kiểu dáng đã biết, và bộ ảnh chụp hoặc bản vẽ không thể hiện đầy đủ, nhất quán hình dáng cần bảo hộ. Nhóm đầu và nhóm cuối hoàn toàn phòng được nếu biết trước.
Kiểu dáng là công cụ quen thuộc của ngành nội thất, đồ gia dụng, bao bì, giày dép, đồ chơi, phụ tùng. Khác nhãn hiệu, kiểu dáng bảo hộ hình dáng bên ngoài của sản phẩm, và điều kiện bảo hộ khắt khe về tính mới. Bài này đi qua các lý do bị từ chối hay gặp, cách thẩm định viên nhìn một kiểu dáng, và cách trả lời khi nhận thông báo dự định từ chối.
Kiểu dáng được bảo hộ là cái gì
Kiểu dáng công nghiệp là hình dáng bên ngoài của sản phẩm hoặc bộ phận để lắp ráp thành sản phẩm phức hợp, thể hiện bằng đường nét, hình khối, màu sắc hoặc sự kết hợp những yếu tố đó, nhìn thấy được trong quá trình khai thác công dụng của sản phẩm. Ba điều kiện bảo hộ là tính mới, tính sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp, tức có thể dùng làm mẫu để chế tạo hàng loạt.
Luật loại trừ một số đối tượng: hình dáng bên ngoài do đặc tính kỹ thuật của sản phẩm bắt buộc phải có; hình dáng của công trình xây dựng dân dụng hoặc công nghiệp; hình dáng của sản phẩm không nhìn thấy được trong quá trình sử dụng. Một chiếc bánh răng có hình dạng do chức năng quyết định, hay một chi tiết nằm khuất bên trong máy, khó trở thành kiểu dáng được bảo hộ.
Kiểu dáng khác quyền tác giả ở chỗ phải đăng ký mới có độc quyền, và khác nhãn hiệu ở chỗ không cần có khả năng phân biệt nguồn gốc mà cần mới và sáng tạo. Một bao bì có thể vừa là kiểu dáng (hình hộp đặc biệt), vừa chứa nhãn hiệu (tên, logo) và tác phẩm (hình minh hoạ).
Văn bằng nhận được là bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp do Cục Sở hữu trí tuệ cấp, hiệu lực năm năm từ ngày nộp đơn, gia hạn được hai lần.
Lý do bị từ chối, dấu hiệu nhận biết và cách phòng
Bảng dưới gom các lý do thường gặp. Cách diễn đạt trong thông báo thực tế có thể khác, nhưng bản chất thường rơi vào một trong các dòng này.
| Lý do | Dấu hiệu trong thông báo | Cách phòng trước khi nộp |
|---|---|---|
| Mất tính mới do tự bộc lộ | Viện dẫn ảnh, trang bán hàng, catalogue có trước ngày nộp đơn | Nộp đơn trước mọi lần công bố; ký thoả thuận bảo mật khi gửi mẫu |
| Trùng hoặc không khác biệt đáng kể với kiểu dáng đã biết | Viện dẫn văn bằng, đơn hoặc sản phẩm trên thị trường có hình dáng gần giống | Tra cứu kiểu dáng trong và ngoài nước; tập trung vào nét riêng |
| Thiếu tính sáng tạo | Cho rằng người có hiểu biết trung bình trong lĩnh vực dễ dàng tạo ra | Tránh kiểu dáng chỉ là ghép các chi tiết quen thuộc |
| Hình dáng do chức năng kỹ thuật quyết định | Cho rằng hình dáng là bắt buộc để sản phẩm hoạt động | Chỉ nộp phần hình dáng có lựa chọn thẩm mỹ |
| Không nhìn thấy khi sử dụng | Chi tiết nằm khuất trong sản phẩm | Xác định đúng sản phẩm hoặc bộ phận nhìn thấy được |
| Bộ ảnh hoặc bản vẽ không đầy đủ, không nhất quán | Yêu cầu sửa đổi ở giai đoạn thẩm định hình thức | Chụp, vẽ đủ góc, cùng một mẫu, nền trơn |
| Tên sản phẩm, phân loại không phù hợp | Yêu cầu sửa tên, phân loại | Đặt tên theo công dụng phổ thông của sản phẩm |
Hai dòng đầu chiếm phần lớn các trường hợp bị từ chối ở thẩm định nội dung. Dòng thứ sáu thường làm đơn kéo dài ngay từ thẩm định hình thức, trước khi được công bố.
Tự công bố trước: lỗi số một và khó sửa nhất
Tính mới của kiểu dáng được đánh giá trên phạm vi toàn thế giới, tính đến ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên. Bất kỳ hình thức bộc lộ công khai nào trước ngày đó, kể cả do chính bạn thực hiện, đều có thể bị dùng làm căn cứ từ chối: ảnh trên trang bán hàng, bài đăng mạng xã hội, video giới thiệu, sản phẩm trưng bày ở hội chợ, catalogue gửi khách.
Luật có quy định về trường hợp bộc lộ không làm mất tính mới nếu đơn được nộp trong một khoảng thời gian ngắn tính theo tháng sau lần bộc lộ đó, với điều kiện việc bộc lộ thuộc các trường hợp luật liệt kê. Đây là lưới an toàn chứ không phải chiến lược. Bạn phải chứng minh được ngày bộc lộ, và không phải mọi loại bộc lộ đều được hưởng.
Thực tế hay gặp: xưởng làm mẫu, đăng ảnh lên trang của xưởng để chào hàng; nhà phân phối đăng ảnh sản phẩm sắp về lên trang của họ; nhân viên kinh doanh gửi ảnh mẫu cho hàng chục khách qua tin nhắn. Mỗi lần như vậy là một nguy cơ. Thoả thuận bảo mật với xưởng, đối tác và quy định nội bộ "không chia sẻ ảnh mẫu trước khi có số đơn" là cách phòng rẻ nhất.
Nếu đã lỡ công bố, hãy gom ngay bằng chứng về ngày bộc lộ đầu tiên và hỏi người làm nghề sở hữu trí tuệ xem còn trong khoảng được hưởng ngoại lệ không. Nếu không còn, có thể cân nhắc bảo vệ bằng nhãn hiệu cho yếu tố có khả năng phân biệt, hoặc bằng quyền tác giả nếu là tác phẩm mỹ thuật ứng dụng.
Bộ ảnh chụp, bản vẽ: lỗi hình thức kéo dài cả đơn
Bộ ảnh chụp hoặc bản vẽ là "linh hồn" của đơn kiểu dáng, vì phạm vi bảo hộ được xác định bằng chính những hình ảnh đó cùng bản mô tả. Hình không rõ, thiếu góc, hoặc giữa các hình có chi tiết không khớp nhau là lý do phổ biến khiến đơn bị yêu cầu sửa ở thẩm định hình thức.
Yêu cầu chung là thể hiện đầy đủ hình dáng sản phẩm từ các hướng cần thiết (thường gồm các hình chiếu và hình phối cảnh), trên nền trơn, chỉ có sản phẩm cần bảo hộ, không lẫn vật khác. Tất cả hình phải là cùng một mẫu, cùng màu nếu màu sắc là một phần kiểu dáng. Quy cách kích thước, số lượng bản và cách đánh số bạn đối chiếu hướng dẫn hiện hành của Cục Sở hữu trí tuệ.
Lỗi điển hình: chụp mẫu thử còn dấu keo, ba via; hình chiếu từ trên xuống là phiên bản cũ có tay cầm khác; ảnh phối cảnh có đặt kèm cốc, hoa trang trí. Thẩm định viên không biết phần nào thuộc kiểu dáng, phần nào không.
Bản mô tả kiểu dáng phải khớp với hình: nêu tên sản phẩm, công dụng, các đặc điểm tạo dáng chủ yếu, khác biệt so với kiểu dáng gần nhất đã biết. Viết mô tả sau khi có bộ ảnh hoàn chỉnh, đặt hai thứ cạnh nhau để soát.
Thẩm định viên đánh giá "khác biệt đáng kể" ra sao
So với kiểu dáng gần nhất. Kiểu dáng của bạn được đặt cạnh kiểu dáng đã biết giống nhất, không phải cạnh một sản phẩm phổ thông bất kỳ. Tra cứu trước giúp bạn biết đối thủ thật của đơn là ai.
Nhìn tổng thể, theo đặc điểm tạo dáng chủ yếu. Khác ở chi tiết nhỏ, khó nhận thấy (một đường viền mảnh, một lỗ thoát khí) thường không đủ. Khác ở hình khối chính, tỷ lệ, bố cục thì có cơ hội hơn.
Thay đổi màu, chất liệu đơn thuần. Chỉ đổi màu một kiểu dáng đã biết, hay đổi chất liệu mà giữ nguyên hình, thường không tạo ra kiểu dáng mới.
Ghép các chi tiết quen thuộc. Lấy thân của sản phẩm này, nắp của sản phẩm kia, tay cầm của sản phẩm thứ ba có thể bị coi là thiếu tính sáng tạo nếu sự kết hợp hiển nhiên với người trong nghề.
Phương án và bộ sản phẩm. Một đơn có thể gồm nhiều phương án không khác biệt đáng kể với nhau, hoặc kiểu dáng của một bộ sản phẩm dùng cùng nhau. Chọn cách nộp hợp lý giúp phạm vi bảo hộ rộng hơn mà không phải nộp nhiều đơn rời.
Nhận thông báo dự định từ chối: trả lời thế nào
Thông báo dự định từ chối không phải kết luận cuối cùng. Bạn có thời hạn để trả lời ghi trong thông báo; quá hạn mà không trả lời, đơn sẽ bị từ chối.
- Ghi ngay hạn trả lời vào lịch, tính lùi thời gian cần để chuẩn bị chứng cứ.
- Đọc kỹ căn cứ: thông báo viện dẫn tài liệu nào, ngày công bố của tài liệu đó, đặc điểm nào bị cho là trùng hoặc không khác biệt.
- Kiểm tra ngày công bố của tài liệu viện dẫn so với ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên của bạn; tài liệu sau ngày đó không làm mất tính mới.
- Lập bảng so sánh từng đặc điểm tạo dáng chủ yếu giữa kiểu dáng của bạn và tài liệu viện dẫn, chỉ ra khác biệt nhìn thấy được.
- Nếu căn cứ có phần đúng, cân nhắc sửa đổi đơn trong phạm vi cho phép, như bỏ bớt phương án hoặc thu hẹp phạm vi, thay vì cố giữ toàn bộ.
- Gửi văn bản trả lời kèm chứng cứ đúng hạn, lưu bằng chứng đã nộp.
- Nếu vẫn bị từ chối và bạn có căn cứ cho rằng quyết định chưa đúng, cân nhắc thủ tục khiếu nại theo quy định.
Với sản phẩm có giá trị thương mại lớn, bạn nên hỏi luật sư hoặc người làm nghề sở hữu trí tuệ trên AI Cố Vấn trước khi trả lời, vì lập luận trong văn bản trả lời ảnh hưởng tới phạm vi bảo hộ về sau.
Câu hỏi thường gặp
Đã bán sản phẩm được vài tháng thì còn đăng ký kiểu dáng được không?
Rất khó, vì việc bán công khai thường làm mất tính mới. Luật có ngoại lệ hẹp cho một số trường hợp bộc lộ trong thời gian ngắn trước khi nộp đơn, nhưng bán hàng thông thường không chắc thuộc ngoại lệ. Nên nhờ người làm nghề đánh giá cụ thể.
Đổi màu sản phẩm có đăng ký thành kiểu dáng mới được không?
Chỉ đổi màu trên một hình dáng đã biết thường không đủ tạo ra kiểu dáng mới. Màu sắc có thể là một phần của kiểu dáng khi kết hợp với đường nét, hình khối tạo thành tổng thể khác biệt đáng kể.
Nên dùng ảnh chụp hay bản vẽ khi nộp đơn kiểu dáng?
Cả hai đều được chấp nhận nếu thể hiện đầy đủ, rõ ràng hình dáng cần bảo hộ. Bản vẽ giúp loại bỏ chi tiết thừa, còn ảnh chụp thể hiện tốt màu sắc, chất cảm. Quan trọng nhất là mọi hình thể hiện cùng một mẫu và khớp với bản mô tả.
Bao bì hộp giấy có đăng ký kiểu dáng được không?
Được, nếu hình dáng hộp có tính mới và sáng tạo, như cách gấp, hình khối đặc biệt. Hộp chữ nhật thông thường chỉ khác hình in thì phần hình in thường được bảo vệ tốt hơn bằng nhãn hiệu và quyền tác giả.
Thời gian xét đơn kiểu dáng mất bao lâu?
Đơn trải qua thẩm định hình thức, công bố và thẩm định nội dung. Thời hạn luật định cho từng giai đoạn có thể kéo dài trên thực tế do số lượng đơn và việc sửa đổi, bổ sung. Bạn theo dõi tình trạng đơn trên hệ thống của Cục Sở hữu trí tuệ.
Có cần tra cứu kiểu dáng trước khi nộp đơn không?
Không bắt buộc nhưng rất nên. Tra cứu giúp biết kiểu dáng gần nhất đã có, từ đó điều chỉnh thiết kế hoặc chuẩn bị mô tả nhấn vào điểm khác biệt, giảm nguy cơ bị từ chối ở thẩm định nội dung.