Nhãn hàng hoá là phần chữ, hình in hoặc gắn trên sản phẩm, bao bì để cung cấp thông tin bắt buộc cho người mua và cơ quan quản lý (tên hàng, ai chịu trách nhiệm, xuất xứ và các nội dung theo loại hàng); nhãn hiệu là dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hoá của bạn với người khác, được bảo hộ độc quyền khi đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ. Một cái là nghĩa vụ, cái kia là quyền.
Hai chữ "nhãn" khiến rất nhiều chủ cơ sở gộp làm một: có người đăng ký nhãn hiệu rồi tưởng nhãn trên bao bì đã hợp lệ, có người làm nhãn đủ nội dung rồi tưởng cái tên in trên đó đã được bảo hộ. Bài này tách bạch hai khái niệm, chỉ ra chỗ chúng gặp nhau trên cùng một bao bì và cách soát cả hai trước khi in.
Hai chữ "nhãn", hai câu hỏi khác nhau
Nhãn hàng hoá trả lời câu hỏi: người mua có đủ thông tin để biết món hàng này là gì, ai chịu trách nhiệm, dùng thế nào, đến khi nào không. Pháp luật về nhãn hàng hoá (do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì xây dựng) bắt buộc hàng hoá lưu thông trong nước, hàng xuất khẩu, nhập khẩu phải ghi nhãn theo quy định, trừ một số trường hợp được miễn như hàng không có bao bì bán trực tiếp cho người tiêu dùng, thực phẩm tươi sống bán lẻ.
Nhãn hiệu trả lời câu hỏi khác: dấu hiệu nào giúp khách nhận ra đây là hàng của bạn chứ không phải của người khác, và ai được độc quyền dùng dấu hiệu đó. Đăng ký nhãn hiệu là tự nguyện; không đăng ký vẫn kinh doanh được, chỉ là không có độc quyền.
Vì vậy có thể có bốn trạng thái: nhãn đúng quy định và nhãn hiệu đã đăng ký (tốt nhất); nhãn đúng quy định nhưng tên chưa được bảo hộ (hợp pháp nhưng dễ bị nhái); nhãn hiệu đã đăng ký nhưng nhãn thiếu nội dung (có quyền nhưng vi phạm nghĩa vụ ghi nhãn); và cả hai đều thiếu.
Hai loại cũng do hai hệ cơ quan khác nhau theo dõi. Nhãn hàng hoá bị kiểm tra bởi lực lượng quản lý thị trường và cơ quan quản lý chuyên ngành khi kiểm tra lưu thông; nhãn hiệu thuộc Cục Sở hữu trí tuệ ở khâu xác lập, còn xử lý xâm phạm có sự tham gia của nhiều cơ quan.
Bảng so sánh nhãn hàng hoá và nhãn hiệu
Bảng dưới đặt hai khái niệm cạnh nhau theo cùng tiêu chí. Nội dung chi tiết của nhãn hàng hoá theo từng nhóm hàng bạn đối chiếu văn bản hiện hành về nhãn và văn bản chuyên ngành.
| Tiêu chí | Nhãn hàng hoá | Nhãn hiệu |
|---|---|---|
| Bản chất | Thông tin bắt buộc về sản phẩm | Dấu hiệu phân biệt nguồn gốc thương mại |
| Bắt buộc hay tự nguyện | Bắt buộc với hàng hoá lưu thông, trừ trường hợp miễn | Tự nguyện đăng ký |
| Xác lập thế nào | Tổ chức, cá nhân tự ghi theo quy định; một số ngành nộp mẫu nhãn kèm hồ sơ công bố | Đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ, được cấp giấy chứng nhận |
| Thời hạn | Theo vòng đời sản phẩm | Mười năm từ ngày nộp đơn, gia hạn được |
| Sai thì sao | Có thể bị xử phạt hành chính, buộc ghi lại nhãn, thu hồi hàng | Không đăng ký thì không có độc quyền; dùng nhãn hiệu của người khác có thể bị coi là xâm phạm |
| Ai kiểm tra | Quản lý thị trường, cơ quan chuyên ngành | Cục Sở hữu trí tuệ khi xét đơn; cơ quan xử lý xâm phạm khi có vi phạm |
Dòng "Sai thì sao" cho thấy rủi ro của hai bên rất khác nhau. Thiếu nội dung nhãn là vi phạm nghĩa vụ, bị xử lý dù không ai khiếu nại; không đăng ký nhãn hiệu là mất cơ hội, chỉ lộ ra khi có người khác dùng hoặc đăng ký trước.
Nội dung bắt buộc của nhãn hàng hoá
Quy định về nhãn chia nội dung thành phần chung cho mọi hàng hoá và phần riêng theo nhóm hàng. Danh sách dưới đây là khung để bạn tự soát; nội dung riêng cho từng nhóm (thực phẩm, mỹ phẩm, thuốc, thiết bị điện, đồ chơi…) đối chiếu văn bản hiện hành.
- Tên hàng hoá: cho biết đây là sản phẩm gì, không chỉ ghi nhãn hiệu.
- Tên và địa chỉ tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về hàng hoá: với hàng sản xuất trong nước thường là cơ sở sản xuất hoặc bên đưa hàng ra thị trường; với hàng gia công cần ghi đúng vai trò theo quy định.
- Xuất xứ hàng hoá: ghi theo cách thức quy định, phân biệt với nơi lắp ráp, đóng gói.
- Nội dung theo nhóm hàng: định lượng, ngày sản xuất, hạn sử dụng, thành phần hoặc thành phần định lượng, thông số kỹ thuật, thông tin cảnh báo, hướng dẫn sử dụng và bảo quản.
- Ngôn ngữ: nội dung bắt buộc ghi bằng tiếng Việt; hàng nhập khẩu chưa có tiếng Việt phải có nhãn phụ tiếng Việt, không che khuất nội dung của nhãn gốc.
- Vị trí và kích thước chữ: nhãn ở vị trí dễ thấy, chữ đọc được bằng mắt thường; một số nội dung có thể ghi ở tài liệu kèm theo hoặc phương tiện khác theo quy định hiện hành.
Mục đầu tiên hay bị làm sai nhất: bao bì in thật to tên nhãn hiệu, nhưng không có dòng nào cho biết sản phẩm thực chất là gì. Nhãn hiệu không thay được tên hàng hoá.
Chỗ hai loại "nhãn" gặp nhau trên cùng bao bì
Trên một bao bì, nhãn hiệu thường là phần nổi bật nhất: tên riêng, logo, màu sắc đặc trưng. Nhãn hàng hoá là toàn bộ thông tin còn lại cộng với chính nhãn hiệu, vì nhãn hiệu cũng là một phần của những gì in trên bao bì. Hai lớp này phải nhất quán với nhau và với các giấy tờ khác.
Ví dụ giả định: một cơ sở ở Khánh Hoà sản xuất nước mắm, đặt nhãn hiệu là một cái tên tự chọn và đã nộp đơn. Tên hàng hoá trên nhãn phải là "nước mắm" kèm loại cụ thể theo tiêu chuẩn công bố; nhãn hiệu là cái tên tự chọn. Nếu cơ sở muốn ghi tên một vùng nổi tiếng về nước mắm, họ phải xem tên vùng đó đã có chỉ dẫn địa lý được bảo hộ hay chưa và có quyền sử dụng không, chứ không tự ghi được.
Tên chung của sản phẩm (nước mắm, cà phê rang xay, bánh pía) không ai được độc quyền làm nhãn hiệu, nên phần tên hàng hoá trên nhãn bạn được tự do ghi. Ngược lại, phần nhãn hiệu phải là dấu hiệu bạn có quyền dùng: hoặc đã đăng ký, hoặc ít nhất không trùng, không gây nhầm lẫn với nhãn hiệu của người khác.
Khi gia công, tên tổ chức chịu trách nhiệm trên nhãn và chủ nhãn hiệu có thể là hai người khác nhau. Điều đó hợp pháp, miễn là nhãn ghi đúng vai trò từng bên và giữa họ có hợp đồng rõ ràng.
Lỗi hay gặp khi gộp hai thứ làm một
Tưởng có giấy chứng nhận nhãn hiệu là nhãn đã hợp lệ. Cục Sở hữu trí tuệ chỉ xét dấu hiệu có được bảo hộ không, không kiểm tra bao bì của bạn có đủ nội dung nhãn bắt buộc.
Tưởng nhãn đủ nội dung là tên đã được bảo vệ. Cơ quan kiểm tra nhãn không cấp độc quyền cho cái tên. Người khác vẫn có thể đăng ký trước cái tên bạn đang dùng.
Nhãn phụ dán đè nhãn hiệu gốc. Hàng nhập khẩu dán nhãn phụ tiếng Việt che mất nhãn hiệu hoặc thông tin của nhãn gốc là cách làm sai, vừa vi phạm quy định nhãn vừa có thể gây vấn đề với chủ nhãn hiệu.
Dùng tên vùng, tên giống, từ mô tả làm nhãn hiệu chính. Phần này khó được bảo hộ và có thể đụng tới chỉ dẫn địa lý. Tốt hơn là đặt tên riêng làm nhãn hiệu, để tên vùng, tên giống ở phần thông tin sản phẩm nếu được phép.
Đổi nhãn hiệu mà quên cập nhật các hồ sơ khác. Với sản phẩm phải công bố theo ngành, đổi tên sản phẩm hoặc nhãn hiệu có thể phải làm lại hoặc điều chỉnh hồ sơ công bố, kèm mẫu nhãn mới.
Khi nào mẫu nhãn phải đi kèm hồ sơ gửi cơ quan
Với đa số hàng tiêu dùng thông thường, không có thủ tục nộp nhãn cho ai duyệt: bạn tự chịu trách nhiệm ghi nhãn đúng, và cơ quan kiểm tra khi hàng đã lưu thông. Nhưng với một số ngành, mẫu nhãn là một phần của hồ sơ công bố hoặc đăng ký sản phẩm, chẳng hạn thực phẩm thuộc diện đăng ký bản công bố, mỹ phẩm, thuốc, một số thiết bị y tế. Khi đó mẫu nhãn được xem xét cùng hồ sơ, và nhãn in ra thị trường phải khớp với mẫu đã nộp.
Hệ quả thực tế: nếu bạn đổi tên sản phẩm, đổi nhãn hiệu, đổi thành phần hay công dụng ghi trên nhãn, có thể phải điều chỉnh hoặc làm lại hồ sơ công bố trước khi in nhãn mới. Nhiều cơ sở sửa nhãn cho "đẹp hơn" sau khi đã công bố, thêm vài câu về công dụng, và chính những câu đó làm nhãn lệch khỏi hồ sơ. Trước khi thay đổi bất kỳ chữ nào trên nhãn của sản phẩm thuộc diện công bố, hãy đối chiếu với hồ sơ đã nộp.
Quy trình soát nhãn hai lớp trước khi in
Trước khi gửi file cho nhà in, đi lần lượt các bước sau. Nên để một người không trực tiếp thiết kế soát lại.
- Lớp sở hữu trí tuệ: kiểm tra tình trạng đơn hoặc văn bằng nhãn hiệu, đúng dấu hiệu đã nộp (chữ, hình, màu), đúng nhóm hàng hoá.
- Kiểm tra quyền tác giả của hình minh hoạ, ảnh, phông chữ trên bao bì.
- Lớp nhãn hàng hoá: đối chiếu từng nội dung bắt buộc chung và nội dung riêng theo nhóm hàng, đánh dấu từng mục.
- So khớp thông tin trên nhãn với hồ sơ công bố sản phẩm (nếu có), giấy đăng ký doanh nghiệp, hợp đồng gia công: tên, địa chỉ theo đơn vị hành chính hiện hành, thành phần.
- Kiểm tra mã số mã vạch đúng sản phẩm, đúng quy cách, quét thử được.
- In mẫu thật cỡ, đọc ở khoảng cách bình thường để chắc chữ đọc được.
- Lưu bản duyệt cuối cùng có ngày, kèm bảng soát, để đối chiếu khi bị kiểm tra.
Khi chưa chắc sản phẩm của mình cần công bố hay giấy chứng nhận gì kèm theo nhãn, bạn có thể xem hồ sơ từng loại giấy phép theo lĩnh vực trên GiayPhep.com rồi đối chiếu với cơ quan tiếp nhận.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm chưa đăng ký nhãn hiệu có được bán không?
Được. Đăng ký nhãn hiệu là tự nguyện. Điều bắt buộc là nhãn hàng hoá đủ nội dung theo quy định và sản phẩm đáp ứng điều kiện theo ngành. Tuy vậy, không đăng ký thì bạn không có độc quyền với cái tên và có rủi ro người khác đăng ký trước.
Nhãn hàng hoá có phải nộp cho cơ quan nào duyệt không?
Phần lớn hàng hoá thì tổ chức, cá nhân tự ghi nhãn theo quy định, không có thủ tục duyệt nhãn riêng. Một số ngành như thực phẩm, mỹ phẩm yêu cầu nộp mẫu nhãn kèm hồ sơ công bố sản phẩm; bạn đối chiếu quy định chuyên ngành.
Tên trên nhãn khác tên đã đăng ký nhãn hiệu một chút có sao không?
Nhãn hiệu được bảo hộ đúng như dấu hiệu đã đăng ký. Dùng một biến thể khác đáng kể có thể khiến bạn khó chứng minh đã sử dụng nhãn hiệu, thậm chí biến thể đó lại trùng với nhãn hiệu của người khác. Nên dùng đúng dấu hiệu đã nộp.
Hàng gia công thì ghi tên ai trên nhãn?
Nhãn phải ghi tên và địa chỉ tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về hàng hoá, kèm cách ghi vai trò theo quy định hiện hành khi có bên đặt hàng và bên gia công. Nhãn hiệu trên bao bì có thể là của bên đặt hàng, miễn có hợp đồng rõ ràng.
Nhãn phụ hàng nhập khẩu dán ở đâu?
Nhãn phụ tiếng Việt phải gắn trên hàng hoá hoặc bao bì thương phẩm, không được che khuất các nội dung bắt buộc của nhãn gốc, trong đó có nhãn hiệu. Nội dung nhãn phụ phải phù hợp với nhãn gốc và chứng từ nhập khẩu.
Đổi thiết kế bao bì có phải đăng ký lại nhãn hiệu không?
Nếu nhãn hiệu đã đăng ký (tên, logo) giữ nguyên thì không cần. Nếu thay đổi đáng kể logo hoặc dấu hiệu, nên nộp đơn mới cho dấu hiệu mới. Phần trang trí khác trên bao bì không cần đăng ký nhãn hiệu, nhưng nội dung nhãn hàng hoá vẫn phải đủ.