Pháp luật Việt Nam coi khuyến mại là hoạt động xúc tiến thương mại có điều kiện: có trần tỷ lệ giảm giá, có trần giá trị hàng tặng so với hàng được khuyến mại, có những hàng hoá không được khuyến mại hoặc không được dùng làm quà, và có những cách trình bày bị coi là gian dối. Vượt các giới hạn này, chương trình có thể bị xử phạt, buộc dừng, thậm chí bị xem xét dưới góc độ bán phá giá hay cạnh tranh không lành mạnh.
Khung pháp lý chính là Luật Thương mại và nghị định hướng dẫn về khuyến mại, đã được sửa đổi gần nhất bằng một nghị định năm 2024. Các con số như trần giảm giá, thời gian tối đa của một đợt giảm giá, ngưỡng phải làm thủ tục đã được điều chỉnh nhiều lần; bài này nêu cơ chế và cách tự kiểm, còn con số chính xác ở thời điểm bạn chạy chương trình, hãy đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi Sở Công Thương nơi thực hiện.
Vì sao khuyến mại có trần
Khuyến mại hợp pháp là cách thương nhân thu hút khách bằng lợi ích thêm. Khi lợi ích đó quá lớn, kéo dài, hoặc trình bày gây hiểu nhầm, nó bắt đầu làm méo thị trường: doanh nghiệp lớn dùng khuyến mại sâu để loại đối thủ nhỏ, giá niêm yết bị thổi lên để "giảm" cho đẹp, người tiêu dùng mua vì một lợi ích không có thật. Trần giá trị và các điều cấm là để chặn những chuyện đó.
Vì vậy, khi tự hỏi "giảm bao nhiêu thì được", đừng chỉ nhìn con số. Câu hỏi đầy đủ là: hình thức khuyến mại này là gì, áp dụng cho hàng nào, trong bao lâu, giá dùng để tính mức giảm là giá nào, và cách thể hiện trên bảng giá, trên mạng có làm khách hiểu sai không. Đa số chương trình bị xử lý không phải vì vượt trần, mà vì trình bày.
Cũng cần phân biệt khuyến mại với giảm giá thông thường. Thương nhân có quyền tự điều chỉnh giá bán của mình theo thị trường, ví dụ hạ giá hàng tồn, hàng sắp hết hạn theo quy định riêng. Khi bạn công bố "giảm giá" như một chương trình có thời hạn để thu hút khách, đó là khuyến mại và chịu các giới hạn nêu ở dưới.
Các hình thức hay dùng và giới hạn theo nguyên lý
Bảng dưới tóm cơ chế giới hạn của các hình thức khuyến mại phổ biến. Con số cụ thể không ghi vì đã thay đổi qua các lần sửa nghị định; bạn đối chiếu văn bản hiện hành.
| Hình thức | Giới hạn theo nguyên lý | Thủ tục thường gặp | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Giảm giá | Có trần tỷ lệ giảm so với giá ngay trước đợt; có giới hạn tổng thời gian giảm trong năm cho một loại hàng | Thông báo khuyến mại theo quy định | Nâng giá niêm yết trước rồi mới giảm |
| Tặng hàng, tặng quà kèm mua | Giá trị quà trên một đơn vị hàng có trần so với giá trị hàng được khuyến mại | Thông báo khuyến mại theo quy định | Quà là hàng không rõ nguồn gốc |
| Mua một tặng một, tặng thêm cùng loại | Bản chất là tặng hàng hoặc giảm giá, chịu trần tương ứng | Như hình thức tương ứng | Không quy đổi để tính trần |
| Phiếu mua hàng, phiếu giảm giá | Giá trị phiếu tính vào trần; phải ghi rõ điều kiện, thời hạn dùng | Thông báo khuyến mại theo quy định | Điều kiện sử dụng ghi mập mờ |
| Khách hàng thường xuyên, tích điểm | Quy đổi điểm thành lợi ích phải theo thể lệ công bố | Theo hình thức cụ thể | Đổi điều kiện quy đổi giữa chừng |
| Chương trình may rủi | Thể lệ, cơ cấu giải phải được chấp thuận; giải không có người trúng xử lý theo quy định | Đăng ký với cơ quan công thương | Quay số không công khai |
Trong các đợt khuyến mại tập trung do nhà nước quyết định, như tháng khuyến mại quốc gia hoặc chương trình kích cầu, trần giảm giá có thể được nới. Chỉ áp dụng mức nới đó khi chương trình của bạn thực sự nằm trong khung thời gian và phạm vi của đợt tập trung.
Hàng không được khuyến mại, không được dùng làm quà
Hàng cấm và hàng chưa được phép lưu thông. Đương nhiên không được khuyến mại, cũng không được dùng làm quà. Hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc làm quà tặng là lỗi khá phổ biến khi cửa hàng mua quà giá rẻ trôi nổi.
Rượu có độ cồn cao, thuốc lá. Pháp luật phòng, chống tác hại rượu bia và thuốc lá cấm hoặc hạn chế khuyến mại với những sản phẩm này, đồng thời cấm dùng chúng làm hàng tặng. Bia, rượu nhẹ có quy định riêng về đối tượng và hình thức, bạn đọc kỹ trước khi làm chương trình.
Thuốc chữa bệnh. Thuốc cho người, trừ một số trường hợp đặc thù theo quy định ngành dược, không được dùng để khuyến mại hay làm quà. Nhà thuốc tặng thuốc kèm khi mua hàng khác là lỗi hay gặp.
Hàng kém chất lượng, hàng sắp hết hạn dùng làm quà mà không thông báo. Quà tặng phải bảo đảm chất lượng như hàng bán. Dùng hàng cận hạn làm quà mà không nói rõ là một kiểu khuyến mại gian dối.
Dịch vụ, hàng hoá thuộc diện quản lý giá chặt. Một số dịch vụ do nhà nước định giá hoặc quản lý giá có giới hạn riêng về khuyến mại. Doanh nghiệp trong các ngành này nên hỏi cơ quan quản lý ngành trước.
Tự kiểm một chương trình trước khi công bố
Trước khi in bảng giá hay đăng chương trình lên mạng, người phụ trách nên đi qua các bước sau và lưu lại kết quả kiểm.
- Gọi đúng tên hình thức: giảm giá, tặng hàng, phiếu mua hàng, may rủi hay kết hợp. Một chương trình kết hợp nhiều hình thức phải thoả giới hạn của từng hình thức.
- Xác định giá gốc dùng để tính mức giảm là giá bán thực tế ngay trước chương trình, có hoá đơn, chứng từ chứng minh; không dùng giá niêm yết "ảo".
- Quy đổi quà, phiếu, hàng tặng thêm ra giá trị tiền để so với trần áp dụng.
- Kiểm hàng làm quà: có nguồn gốc, đủ chất lượng, không thuộc nhóm bị cấm.
- Viết thể lệ rõ ràng: thời gian, địa điểm, hàng áp dụng, điều kiện, số lượng có hạn hay không, cách nhận quà; công bố ở nơi khách dễ thấy.
- Kiểm thủ tục: có phải thông báo hoặc đăng ký với cơ quan công thương không, thời hạn nộp trước khi chạy là bao lâu theo văn bản hiện hành.
Chương trình chạy trên nhiều tỉnh, nhiều kênh, có giá trị giải thưởng lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề rà thể lệ trước khi công bố.
Những lỗi trình bày hay dẫn tới xử lý
Lỗi phổ biến nhất là giá gốc ảo: nâng giá niêm yết trước chương trình vài ngày rồi gạch đi để ghi giá "giảm". Cơ quan kiểm tra có thể đối chiếu hoá đơn bán hàng các tuần trước để thấy giá thật. Lỗi thứ hai là chữ "đến": "giảm đến một nửa" trong khi chỉ một vài sản phẩm ít người mua được giảm mức đó, phần lớn chỉ giảm nhẹ. Cách trình bày này dễ bị coi là gây nhầm lẫn nếu không ghi rõ phạm vi.
Lỗi thứ ba là điều kiện ẩn: quà chỉ áp dụng cho đơn trên một giá trị nhất định, chỉ cho thành viên, chỉ một số chi nhánh, nhưng điều kiện viết chữ nhỏ hoặc không viết. Lỗi thứ tư là hết quà nhưng không báo, khách đến vẫn thấy biển khuyến mại. Lỗi thứ năm là kéo dài chương trình giảm giá gần như quanh năm, biến giá khuyến mại thành giá thường nhưng vẫn quảng cáo như ưu đãi có thời hạn.
Tất cả lỗi này đều xử lý được bằng một nguyên tắc: điều gì khách cần biết để quyết định mua thì phải ghi rõ, cùng cỡ chữ với lời mời. Người tiêu dùng có quyền khiếu nại khi bị khuyến mại không đúng cam kết, và các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng cũng có thể vào cuộc.
Ví dụ giả định: quy đổi một chương trình kết hợp
Ví dụ giả định: một cửa hàng giày ở Cần Thơ chạy chương trình "mua đôi thứ hai giảm sâu, tặng kèm túi vải, thêm phiếu mua hàng cho lần sau". Nhìn bề ngoài là một chương trình, nhưng thực chất có ba hình thức: giảm giá cho đôi thứ hai, tặng hàng kèm khi mua và phiếu mua hàng. Người phụ trách phải tính riêng từng phần theo đúng giới hạn của hình thức đó, rồi xem tổng lợi ích trên một đơn hàng có làm chương trình vượt giới hạn chung hay không.
Cách tính hay sai là chỉ nhìn phần giảm giá đôi thứ hai mà quên quy đổi túi vải và phiếu mua hàng ra tiền. Một sai lầm khác là lấy giá đôi đắt nhất để tính mức giảm trong khi khách được chọn đôi rẻ hơn. Thể lệ nên ghi rõ đôi nào được giảm (thường là đôi có giá thấp hơn), giá trị túi, giá trị và hạn dùng phiếu.
Cuối cùng, cửa hàng cần kiểm thủ tục cho cả chương trình chứ không phải từng phần: một hồ sơ thông báo nêu đủ các hình thức, thời gian, địa điểm và hàng áp dụng.
Giấy tờ nên giữ khi chạy khuyến mại
Khi cơ quan quản lý thị trường hoặc cơ quan công thương kiểm tra, họ thường hỏi những thứ sau: thể lệ đã công bố, văn bản thông báo hoặc đăng ký nếu thuộc diện, chứng từ chứng minh giá bán trước chương trình, chứng từ nhập hàng làm quà, danh sách khách nhận quà với chương trình có giải thưởng, và báo cáo kết quả nếu quy định yêu cầu.
Với chuỗi cửa hàng, hãy cho mỗi điểm bán một bản thể lệ và một bản sao hồ sơ thủ tục, vì đoàn kiểm tra thường đến điểm bán chứ không đến văn phòng. Lưu hồ sơ trong thời gian đủ dài sau khi chương trình kết thúc; khiếu nại của khách và thanh tra thuế đôi khi hỏi lại chương trình của năm trước. Phần thuế liên quan hàng khuyến mại, hàng tặng là chuyện của kế toán thuế, bạn tra trên các trang của cụm thuế hoặc hỏi cơ quan thuế.
Câu hỏi thường gặp
Giảm giá tối đa bao nhiêu phần trăm thì đúng luật?
Nghị định về khuyến mại đặt trần tỷ lệ giảm giá so với giá ngay trước đợt giảm, và cho phép mức cao hơn trong các đợt khuyến mại tập trung do nhà nước quyết định. Con số đã được điều chỉnh qua các lần sửa đổi, bạn đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi Sở Công Thương trước khi công bố.
Bán hàng xả kho dưới giá vốn có bị coi là vi phạm không?
Thương nhân có quyền hạ giá hàng tồn, hàng thanh lý theo nhu cầu kinh doanh. Tuy vậy, bán dưới giá thành kéo dài với mục đích loại bỏ đối thủ có thể bị xem xét theo pháp luật về giá và cạnh tranh. Nếu đang là doanh nghiệp có thị phần lớn trong ngành, nên thận trọng hơn.
Tặng quà kèm khi mua hàng có phải thông báo không?
Tặng hàng kèm mua là một hình thức khuyến mại; việc phải thông báo với cơ quan công thương hay được miễn tuỳ quy định hiện hành về hình thức, giá trị và phạm vi. Ngưỡng này đã thay đổi theo các lần sửa nghị định, bạn đối chiếu trước khi chạy.
Hộ kinh doanh có phải tuân theo quy định khuyến mại không?
Hộ kinh doanh đã đăng ký là thương nhân, nên khi tự tổ chức khuyến mại thì chịu cùng nguyên tắc về giới hạn giá trị, hàng cấm và cách trình bày. Thủ tục thông báo nếu thuộc diện thì nộp cho cơ quan công thương nơi thực hiện chương trình.
Dùng phiếu giảm giá của chương trình trước cho chương trình sau được không?
Phiếu giảm giá phải dùng đúng thời hạn và điều kiện đã công bố. Nếu muốn cho dùng tiếp, nên công bố rõ thành chương trình mới hoặc gia hạn đúng cách. Từ chối phiếu còn hạn mà khách đang giữ dễ dẫn tới khiếu nại.
Khách khiếu nại khuyến mại không đúng như quảng cáo thì cửa hàng nên làm gì?
Đối chiếu lại thể lệ đã công bố, nếu cửa hàng sai thì thực hiện đúng cam kết với khách và sửa cách trình bày ngay. Nếu khách hiểu nhầm do điều kiện đã ghi rõ, giải thích bằng văn bản kèm thể lệ. Giữ hồ sơ chương trình để trình khi cơ quan hỏi.